तेषां शान्तानां, कुलीनानां, मन्त्रनिपुणानां च तत्र समागतानां मन्त्रिणां समाह्वय्य, धर्मात्मा स राघवः पुष्पकयानात् अवतीर्णः। ततः रघुकुलश्रेष्ठः राघवः तत्र विवादमानौ गृध्रं च उलूकं च पप्रच्छ—"कियत्कालं, हे गृध्र, त्वमिह वससि?" इति। "एतत् मे कौतूहलात् वद यदि सत्यम् अवगच्छसि" इत्युक्ते, गृध्रः तत्र स्थितं रामं प्रत्युवाच—"हे राम, यदा भुजबलसम्पन्नैः नरैः भूमिर् अधिगृहीता, ततोऽहमिह वसाम्येव।" ततोऽन्यथा उलूकः रामं प्रत्युवाच—"हे नृप, यदा भूमिः वृक्षैः शोभिता तदा आरभ्यैव एषा मम निवासभूमिः।" एवमेतयोः श्रुत्वा, रामः सभायां व्याहरत्—"यत्र वृद्धाः न सन्ति सा न सभा, ये च धर्मं न भाषन्ते ते न वृद्धाः। धर्मोऽपि न स धर्मः यत्र नास्ति सत्यम्, सत्यमपि न तत् यद् यथार्थं न गृह्णाति। ये च सभा प्रविश्य मौनिनः स्युः, न यथोचितं भाषन्ते, ते सर्वेऽनृतवादिनः। यः च श्रुतमपि न भाषते, कामात् क्रोधात् भयाद्वा, तस्य सहस्रं वरुणपाशानां बद्धानि भवन्ति; संवत्सरान्ते तेषां एकः पाशः विमुच्यते। तस्मात् सत्यवित् साक्षात् सत्यम् एव वदेत्।" एवं श्रुत्वा मन्त्रिणः केवलं रामं ऊचुः—"उलूकः शुभः, राजन्, न तु गृध्रः, बुद्धिमन्; त्वं प्रमाणं, नृपश्रेष्ठ, राजा सर्वोत्तमः शरणम्। सर्वे प्रजाः राजान्निष्पन्नाः; राजा सनातनधर्मः; येषां नृपः धर्मिष्ठः, ते जनाः नापद्यन्ते। ये च वैवस्वतेन मोक्ष्यन्ते, ते उत्तमपुरुषाः विमुक्ताः भवन्ति।" इति मन्त्रिवचनं श्रुत्वा रामः एवमुवाच—"श्रुणुत, पुराकल्पकथां वक्ष्यामि—दिशः सोमसूर्यतारकाः, पर्वतान्, भूमिं, वृक्षांश्च सह, जलानि, सागरं, सर्वाणि च त्रिलोकी, चराचरैः सहितानि, तदा एकरूपेण व्योम्नि आसीन्। पुनः, भूमिः लक्ष्म्या सह विष्णोर्बिलं प्रविष्टा; तां निगृह्य तेजस्वी विष्णुः सलक्ष्म्यः सलिलसागरं प्रविष्टः। तत्र स योगयुक्तात्मा शतशः वर्षाणि शयानः आसीत्; विष्णोः शयने ब्रह्मा तस्य उदरं प्रविवेश। तद् बहुनाड्युपेतं विज्ञाय, महायोगी ब्रह्मा तत्र प्रविष्टः। विष्णोः नाभेः सुवर्णविभूषितं कमलं समुत्पन्नम्। तस्मात् निर्गत्य ब्रह्मा महेश्वरः योगी भूत्वा, भूमिं, वायुम्, पर्वतान्, महावृक्षांश्च सृष्टुम् इच्छन्, मध्ये सर्वाणि भूतानि, मानवान्, सर्पांश्च ससर्ज; योनिजैः अण्डजैः च सर्वाणि प्राणीनी स महातपाः ससर्ज। ततः तस्य शरीराज्जज्ञाते कैतभमधू, तौ दानवौ महाबलौ घोरौ तदा वरप्राप्तौ। तौ तत्र प्रजापतिं दृष्ट्वा, क्रोधसंयुतौ, स्वयम्भुवं भक्षयितुं महावेगेन समभिपेततुः। तदा पृथक् पृथक् उत्पन्नानि भूतानि दृष्ट्वा, विष्णुः ब्रह्मणा स्तुतः, तौ मधुकैटभौ जघान। तयोः स्थैर्यार्थं मेदसा भूमिं पुष्टवान्; तस्याः मेदगन्धात् भूमिः 'मेदिनी' इति प्रसिद्धा। तस्मात् एषः गृध्रः अनृतवादी, पापकर्मनिष्ठः, दुष्टाश्रयः, स्वभावेन पापकारी, दण्डार्ह एव। तदा दिव्यः शब्दः आकाशात्—"मा हन्याः गृध्रं, राम; पूर्वं स तपसा दग्धः।" पुरा गौतमेन प्रजापतिना दग्धः अयं, नरश्रेष्ठ; तस्य नाम ब्रह्मदत्तः, वीर्यवान् सत्यवादी शुचिः च। स मुनिगृहं आगत्य, ब्रह्मदत्तः, शतवर्षपर्यन्तं तत्र भोजनं कृतवान्। तस्मै ब्रह्मदत्ताय स्वयमेव पाद्यं अर्घ्यं च यथान्यायं दत्तम्। स गृहम् प्रविश्य, भोजनसमये, स्तनभारवतीं स्त्रीं दृष्ट्वा, ताम् हस्तेन स्पृष्टवान्। ततः क्रुद्धः मुनिः उग्रं शापम् ददौ—"मूढ, गृध्रः भव" इति। तदा राजा मुनिं प्रार्थयामास—"दया भवतु, महाभाग; शापस्य मोक्षः अस्तु" इति। तद्वचनं श्रुत्वा, दयालुः राजा पुनः उवाच—"रघुवंशे महाकीर्तिः रामः जन्म प्राप्स्यति, स इक्ष्वाकुवंशश्रेष्ठः, कमलपत्रनयनः। तं पुरुषश्रेष्ठं रामं दृष्ट्वा, त्वं पापात् विमुक्तः भविष्यसि।" इति रामाद् एतच्छ्रुत्वा राजा हृष्टः अभवत्। स गृध्रस्वरूपं त्यक्त्वा, दिव्यगन्धानुलेपितः, दिव्यरूपधारी राजा तम् अभ्यभाषत—"साधु, राघव, धर्मज्ञ! तव प्रसादात्, प्रभो, अहं घोरनरकात् मुक्तः, त्वया पापरहितश्च। गृध्ररूपं त्यक्त्वा, नृप, मानवशरीरं प्राप्तवान्।" ततः धर्मज्ञः रामः उलूकं उवाच—"गच्छ स्वं गृहं, कौशिक।" "सायं संध्यामुपास्य, मुनिसमीपं गमिष्यामि।" इति उक्त्वा, जलस्पर्शं कृत्वा, सायं संध्यां समाप्य, रामः महात्मनः कुम्भस्य पुत्रस्य आश्रमं प्रविवेश। तं अगस्त्यः सत्कारपूर्वकं फलमूलानि बहूनि न्यवेदयत्। स स्वादूनि शाकानि भोजनाय आनयत्; नरसिंहः तदन्नं पपौ, यद् अमृतकल्पम् आसीत्।