राघव, त्वदीया दृष्टिः शत्रौ मित्रे च समाना एव स्थिताऽस्ति। सदा धर्मेणैव शासनं कुर्वसि, यथान्यायं आचारानुसारेणैव। राम, यः कश्चन त्वां कोपयति, स एव मृत्युम् आप्नोति इति कीर्त्यते; तस्मात् त्वं दण्डेन निग्रहीता इति प्रसिद्धोऽसि। नृपश्रेष्ठ, मानुषभावोऽपि तव सदा दयालुता-परायणः; सर्वेषां प्रति त्वं सौम्यतया पूर्णः राजा। राजा हि दुर्बलानां बलं भवति, अनाथानां रक्षकः; अन्धानां चक्षुः, अविवेकिनां च बुद्धिः। धर्मज्ञ, त्वमपि अस्माकं रक्षकः; मम वचनं शृणु। यथा एतेषां पक्षिणां तथा अस्मान् अपि त्वं मन्यस्व। अस्माकं स्वामी पक्षिराजः, स च त्वया नियुक्तः; प्रभो, तव सन्निधौ अस्माकं स्वातन्त्र्यं नास्ति। त्वया पूर्वं चतुर्विधा प्रजा स्थापिताऽभूत्; अधुना तु, नृप, गृहम् प्रविष्टः कश्चन गृध्रः मां बाधते। देवेषु मनुष्येषु च त्वमेव नायकः, पुरुषर्षभ; एतद् श्रुत्वा रामः स्वान् मन्त्रिणः आजुहावत्। विष्टिः, जयंतः, विजयः, सिद्धार्थः, राष्ट्रवर्धनः, अशोकः, धर्मपालः, च सुमन्त्रः बलवान्—एते रामस्य च दशरथस्य च मन्त्रिणः, नीतिमन्तः, सर्वशास्त्रविशारदाः। ते शान्ताः, कुलिनाः, मन्त्रविदः, नीतिशास्त्रकुशलाः; तान् आहूय स धर्मात्मा पुष्पकात् अवतीर्य स्थितः। रघुकुलश्रेष्ठः तदा विवादमानं गृध्रं च उलूकं च पप्रच्छ—“कियत् संवत्सराणि त्वया अत्र वासः कृतः?”—इति। “सत्यं यदि जानासि, तद् मम जिज्ञासया वद,” इति च। तदीयं वचनं श्रुत्वा गृध्रः तत्र स्थितं राघवम् अवदत्—“राम, भुजबलैः मनुष्यैः या पृथिवी संगृहीता, तदा प्रभृति एष मे वासभूमिः।” अथ उलूकः रामं प्रत्युवाच—“वृक्षैः शोभिता, राजन्, या पृथिवी आदौ सृष्टा, तदा प्रभृति एष मे गृहः।” एतद् श्रुत्वा रामः सभायां प्रोवाच—“या सभा यत्र वृद्धाः न सन्ति, सा न सभा; ये च वृद्धाः धर्मं न भाषन्ते, ते न वृद्धाः। धर्मोऽपि स न यत्र सत्यं, न च तत् सत्यम् यत्र मायाऽस्ति। ये च सभां प्रविश्य मौनिनः सन्ति, न यथायोग्यं भाषन्ते, ते सर्वे मिथ्यावादिनः। यः च श्रुतम् अपि न भाषते—कामात्, क्रोधात्, भीतः वा—तस्य सहस्रं वरुणपाशानाम् बद्धानि; संवत्सरस्य अन्ते एकः पाशः विमुच्यते। तस्मात् यो वेद् सत्यम्, स स्पष्टं वक्तव्यम्। एतद् श्रुत्वा मन्त्रिणः केवलं रामम् एव ऊचुः।” “उलूकः शुभदः, राजन्, न तु गृध्रः, बुद्धिमन्; त्वमेव प्रमाणम्, महाबाहो, राजा हि परमं शरणम्। सर्वे प्रजाः राजान्निबद्धाः; राजा नित्यधर्मः; येषां नृपतिः धर्मिष्ठः, ते जनाः न कदापि विपत्तिम् आप्नुवन्ति। ये च पुरुषश्रेष्ठाः वैवस्वतेन विमुक्ताः, ते मुक्ताः भवन्ति।” इत्युक्त्वा मन्त्रिवचनं श्रुत्वा रामः वाक्यम् इदम् अवदत्— “शृणुत, पुरातनं आख्यानं कथयामि। व्योम, चन्द्रमाः, सूर्यः, नक्षत्राणि, पर्वताः, पृथिवी, वृक्षाः, जलानि, सागरः, त्रिलोका, चलाः स्थिराः च—सर्वे तदा एका एव अभूत्, यथा एकं व्योम। पुनः, लक्ष्म्या सहितं पृथिवी विष्णोरुदरे प्रविष्टा; सा तेन निगृहीता, स तेजस्वी विष्णुः जलेशयने प्रविवेश। स आत्मसंयतः बहूनि वर्षशतानि तत्र शयाने स्थितः; विष्णौ सुप्ते ब्रह्मा तस्य उदरं प्रविवेश। बहुधा नाड्युक्तं तद् विज्ञाय योगी महान् प्रविवेश; विष्णोः नाभितः सुवर्णमयानां पुष्करिण्याः उत्पत्तिः अभूत्। तत्रतः निष्क्रान्तः ब्रह्मा योगी महात्मा, भूमिं, वायुम्, पर्वतान्, महावृक्षांश्च सृष्टुम् इच्छन्, मध्ये सर्वाणि भूतानि, मनुष्यांश्च, सर्पांश्च सृष्टवान्; यानि यानि योनिजानि, अण्डजानि च, स तपोधनः ससर्ज। ततः तस्य शरीरीतः कैटभः सह मधुना उत्पन्नौ; तौ दानवौ बलवन्तौ, भीषणौ, तदा वरदानप्राप्तौ। प्रजापतिं तत्र दृष्ट्वा, तौ द्वौ कोपसमन्वितौ, महाबलौ, स्वयम्भुवं भोक्तुम् अभ्यधावताम्। पृथक् पृथक् सर्वाणि भूतानि उत्पद्यन्ते इति दृष्ट्वा, विष्णुः ब्रह्मणा स्तुतः, तौ मधु-कैटभौ हत्वा। तयोः मेदसा पृथिवीं स्थिरीकृत्य, पृथिवी मेदगन्धयुक्ता अभवत्, तस्मात् सा मेदिनी इति कथ्यते। अतः अयं गृध्रः असत्यवादी, पापकर्मा, दुष्टाश्रयः; स्वभावतः पापिष्ठः, दण्डस्य अर्हः। तदा दिव्यः शब्दः आकाशे व्याहरत्—“मा हन्याः गृध्रं, राम; पूर्वं स तपोबलात् दग्धः। पूर्वं गौतमेन प्रजापतिना, नरश्रेष्ठ, अयं दग्धः; अस्य नाम ब्रह्मदत्तः, वीर्यवान्, सत्यवादी, शुचिः। स ऋषेः गृहम् आगत्य, ब्रह्मदत्तः अन्नं याचितवान्; शतवर्षपर्यन्तम् अत्र एव अन्नं अश्नोत्। तस्य ब्रह्मदत्तस्य, स महात्मा, स्वयम् पाद्यं अर्घ्यं च सम्यक् दत्तवान्। गृहं प्रविश्य, महात्मा भोजनाय उपविशत्, स्तनवत्याः स्त्रियाः दर्शनं कृत्वा, हस्तेन स्पृष्टवान्।” एवं पवित्रं, धर्ममयम् आख्यानम् अभवत्।