शृणु देवेश, यन्मया वक्तुमिच्छामि, नरश्रेष्ठ। एषा वासभूमिरियं पूर्वं ममैवास्ति, बाहुबलप्राप्ता, प्रभो। किंतु, हे राजन्, सस्यं काकः समीपे तव विशेषेणास्याम् अधिष्ठाय माम् उपद्रवति; एवं तस्य पापाचारः, स तव शासनम् उल्लङ्घयति। तस्माद्, हे राम, तं मृत्युदण्डेन दण्डयितुमर्हसि; इत्युक्ते गृध्रेण, काकः प्रत्युवाच। श्रृणु, प्रभो, यन्मया एकचित्तेन कथयितुमिच्छामि, राजन्। सोमादिन्द्रात्सूर्याद् कुबेराच्च यमाच्च, राजा जायते, हे राम, स च किञ्चित्प्राकृतः भवति; त्वं तु सर्वव्यापी देवो नारायणपरायणश्च। धर्मयुक्तकर्मविचारे त्वं सोम इति कथ्यसे, राजन्; दुःखात् प्रपालयसि, त्वमेव तमोहरः। जनताव्यतिक्रमदण्डेन पापस्य भीतिं हरसि; दाता, ताडयिता, रक्षकश्च, अतः त्वमिन्द्रसमानः स्मः। सर्वेषां भूतानां दुर्धर्षः त्वं तेजसा वह्निरिव मन्यसे; तपसा नित्यं पापं नाशयसि, तस्मात् त्वं सूर्यसमानोऽसि, राम। राजश्रेष्ठ, त्वं साक्षात्कुबेरसमो वा, अपि तु तस्मादधिकः; तथापि स्त्रीलाभः सदा चित्तवृत्त्याः परः। कुबेरः कोशेन धनवान्, तेन च तेजसा सर्वेषां स्थावरजङ्गमानां मध्ये समः। राघव, त्वदीया दृष्टिः शत्रौ मित्रे च समा; सदा धर्मेण पालयसि, विधिनैव सदा चरन्। ये त्वद्रोषं प्राप्नुवन्ति, तेषां मृत्युर्भवति; तस्मात् त्वं दण्डनयेन प्रसिद्धो राजा। त्वदीया प्राकृतिः, राजश्रेष्ठ, सदा दयारससंपन्ना; त्वं सर्वेषां प्रति सौम्यः राजा। राजा दुर्बलानां बलं, अनाथानां रक्षकः; अन्धानां चक्षुः, अविवेकिनां च मनः। त्वं अपि अस्माकं रक्षकः, धर्मज्ञ; शृणु मां, यथा एतान् विहगान् पश्यसि, तथा अस्मानपि विचिन्तय। यस्मिन्स्वाम्यस्ति, स एव विहगराजः, त्वया नियुक्तः; प्रभो, तव सन्निधौ, नः स्वातन्त्र्यं नास्ति। त्वया एव पूर्वं चतुर्योन्यः प्रजाः संस्थापिताः; अद्य तु गृध्रः मम वासभूमिं प्रविश्य मां बाधते, राजन्। देवमानुषेषु त्वं अधिपः, नरश्रेष्ठ; इत्येवं श्रुत्वा रामः स्वमन्त्रिणः आह्वयत्। तत्र विष्टि, जयन्त, विजय, सिद्धार्थ, राष्ट्रवर्धन, अशोक, धर्मपाल, सुमन्त्र बलवान् — एते रामस्य च दशरथस्य च मन्त्रिणः, महात्मानः, नीतिशास्त्रविशारदाः, सर्वशास्त्रपारगाः। ते शान्ताः, कुलीनाः, मन्त्रकुशलाः च; तान् आहूय, स धर्मात्मा पुष्पकात् अवतीर्य स्थितः। रघुकुलश्रेष्ठः तं गृध्रं च काकं च विवादमानौ पप्रच्छ — "कियत्संवत्सराणि एषा वासभूमिः त्वया उपगृहीता?" इति। "सत्यं यदि जानासि, तत् मम जिज्ञासया कथय," इति रामस्य वाक्यं श्रुत्वा गृध्रः प्रत्युवाच — "राम, बाहुबलिनरैः पृथिवी संचिताभूत्; तदनन्तरं ममायं वासः।" काकः तु रामं प्राह — "वनेषु वृक्षैः शोभिते, हे राजन्, यदा पृथिवी आसीत् तदा आरभ्य ममायं वासः।" एवं श्रुत्वा, रामः सभायां उवाच — "न सा सभा, यत्र वृद्धाः न सन्ति; न ते वृद्धाः, ये धर्मं न भाषन्ते। न स धर्मः, यत्र न सत्यं; न तत्सत्यं, यत्र मायां गृह्णाति। ये सभा प्रविश्य, मौनेन उपविशतः — ये यथोचितं न वदन्ति — सर्वे ते मिथ्यावादिनः। यो वाञ्छया, क्रोधेन, भीत्या च यत्स्रुतं न वदति, तस्मिन् पुरुषे सहस्रबन्धनानि वरुणस्य बध्यन्ते; संवत्सरान्ते एकं बन्धनं विमुच्यते।" "तस्मात्, सत्यम् जानन् स्पष्टं वदेत्।" इति श्रुत्वा, मन्त्रिणः केवलं रामं प्रत्यूचुः — "काकः शुभः, राजन्, न तु गृध्रः, बुद्धिमन्; त्वमेव प्रमाणं, महाबाहो, राजा परमाश्रयः। सर्वे प्रजाः राजान्निम्नाः; राजा सनातनधर्मः; येषां राजा धर्मिष्ठः, तेषां क्लेशः न जायते। ये च पुरुषश्रेष्ठाः वैवस्वतेन विमुक्ताः, ते मोक्षं यान्ति।" मन्त्रिणां वचः श्रुत्वा रामः उवाच — "शृणुत, पुराकल्पं वर्त्तमानं आख्यास्यामि — व्योम, चन्द्रमसा, सूर्येण, ताराभिः, पर्वतैः, भूम्या, वृक्षैः — अपां समु्द्रेण च, त्रिलोकेन, सर्वैः स्थावरजङ्गमैः, तदा सर्वं एकमेवाभूत्, आकाशसदृशम्। पुनः, लक्ष्म्या सहितया भूमिः विष्णोः उदरे प्रविष्टा; तां निगृह्य, महातेजाः विष्णुः सलक्ष्मीः सलिलसमुद्रे प्रविवेश।" "स यतात्मा तत्र शतेभ्यः वर्षेभ्यः अधिकम् शयानः; विष्णोः शयाने तदा ब्रह्मा तस्य उदरं प्रविवेश। स तद् बहुनाडिकं विज्ञाय, योगी ब्रह्मा विश्य तस्थौ; विष्णोः नाभिकमले सुवर्णाभरणे जातः। तस्मात् निर्गत्य ब्रह्मा योगीश्वरः, पृथिवीं, वायुम्, पर्वतान्, महान् वृक्षांश्च सृष्टुम् इच्छन्; मध्ये च सर्वाणि भूतानि, मनुष्यांश्च, सर्पांश्च ससर्ज; सर्वान् योनिजान्, अण्डजांश्च, स महातपाः ब्रह्मा ससर्ज।" एवं, सभायां रामस्य धर्मयुक्तं निर्णयम् अभवत्, सर्वे पक्षिणः तस्य न्यायं शरण्यं च समाश्रित्य तुष्टाः अभवन्।