पुण्ये सरित्प्रवाहे महति गिरौ, कोकिलकुलैः शोभिते, तत्र विविधपक्षिस्वरैः सञ्जुष्टे, नानाविधमृगसमाकीर्णे वाटिकायाम् एकदा महान् वृत्तान्तः जातः। तस्मिन् स्थले सिंहव्याघ्रादिभिः पूर्णे, नानापक्षिसंवृते, गृध्रः शुचिः शुकः च बहूनि वर्षाणि तत्र निवसन्तः आसताम्। कालेन, गृध्रः दुष्टबुद्धिः सन्, शुकस्य वासस्थानं स्वं कृत्वा तेन सह विवादं आरब्धवान्। तदा, कमललोचनः रामः, सर्वलोकाधिपः, उवाच—"शिग्रं तं समीपं गच्छाम, यस्य वासः स्यादिति निर्णीयाम।" ततः, तयोः गृध्रशुकयोः क्रोधसमुत्थितयोः, सहसा रामं प्रति गतयोः, कलहेन मनः क्षुब्धम्। परस्परद्वेषयुक्तौ, तौ रामस्य पादौ स्पृष्ट्वा, रघुकुलनायकं दृष्ट्वा, गृध्रः वचनम् अब्रवीत्—"देवदानवेषु त्वं मया श्रेष्ठः मन्यसे; बृहस्पतेः शुक्रस्य च ज्ञानात् अधिकः, महाबुद्धे। भूतानां उत्तमाधमयोः ज्ञाता, नराणां मध्ये इन्द्रसमः, सूर्यवत् सुदुर्दर्शः, हिमालयसमो गुरुः। सागरसमः गंभीरः, लोकपालत्वेन यमः, क्षमायाः पृथिवीसमानः, वेगस्य वातसदृशः। त्वं गुणसम्पन्नः आचार्यः, राघव, विष्णुरूपः, अन्यायद्वेषी, अजितः, विजयी, सर्वशस्त्रविद् च। श्रुणु, देवाधिप, यत् वक्तुम् इच्छामि, नरश्रेष्ठ; एष वासः पूर्वं मम आसीत्, बाहुबलात् प्राप्तः, प्रभो। शुकः तं गृहं अधिगृह्य, विशेषतः तव समीपे, राजन्, तवाज्ञा उल्लंघ्य, दुष्टं आचरत्। जीवनान्तदण्डेन, राम, तं दण्डयितुम् अर्हसि। एवं उक्ते गृध्रेण, शुकः प्रत्युवाच। "श्रुणु, प्रभो, यत् अहम् एकचित्तेन वक्ष्यामि, राजन्; सोमाद् इन्द्रात् सूर्याद् कुबेरात् यमात् च, राजा जायते, राम, किञ्चित् मानुषः भवति; त्वं तु विश्वव्यापी देवः, नारायणपरायणः। साम्येन सोमः इति त्वं कथ्यसे, युक्तकर्मविचारात्; दुःखात् रक्षसि, त्वं तमोऽन्तकः। दोषदण्डनेषु, पापभयं नाशयसि; दाता, घाता, रक्षकः, अतः इन्द्रवत् असि। अजितः सर्वेषु भूतेषु, तेजसा वह्निसमः; तपसा पापं हरसि, राम, सौर्यसमः। राजश्रेष्ठ, त्वं कुबेरसमः, अपि च धनाधिपात् श्रेष्ठः; स्त्रीसंपद् चित्तवृत्त्यनुसारिणी सदा। कुबेरः कोशेन धनवान्, तेन च तेजसा समः सर्वेषां स्थावरजङ्गमानाम्। राघव, तव दृष्टिः शत्रौ मित्रे च समा; धर्मेणैव शासनं करोति, सदाचारानुसारी। राम, यः तव कोपं प्राप्नोति, स मृत्युम् आप्नोति; अतः त्वं दण्डनायकः इति प्रसिद्धः। सा तव मानुषी वृत्तिः, राजश्रेष्ठ, सदा दयायुक्ता; राजा सन् सर्वेषां कृपया पूरितः। राजा दुर्बलस्य बलं, अनाथस्य रक्षकः; अन्धस्य नेत्रं, विवेकहीनस्य चित्तम्। त्वं अस्माकं रक्षकः, धर्मात्मन्; मम वचनं शृणु। अस्मान् अपि पक्षिवद् विचारय। यः अस्माकं नाथः, स पक्षिराजः, त्वया नियुक्तः; प्रभो, तव सन्निधौ अस्माकं स्वातन्त्र्यं नास्ति। त्वया एव पूर्वं चतुर्विधं सर्गसमाजं स्थापितम्; अधुना तु, राजन्, मम वासे प्रविष्टः गृध्रः मां बाधते। देवमनुष्येषु त्वं अधिपः, नरश्रेष्ठ; इति श्रुत्वा, रामः स्वमन्त्रिणः आह्वयत्। विष्टिः, जयन्तः, विजयः, सिद्धार्थः, राष्ट्रवर्धनः, अशोकः, धर्मपालः, सुमन्त्रः च महाबलः— एते रामदशरथयोः मन्त्रिणः, नीतिशास्त्रविशारदाः, सर्वशास्त्रकुशलाः, महात्मनः। शान्ताः, कुलीनाः, मन्त्रनयकुशलाः च; तान् आहूय, धर्मात्मा सः पुष्पकात् अवतीर्णः। रघुकुलश्रेष्ठः तौ विवादिनौ गृध्रशुकौ पप्रच्छ—"वद, गृध्र, कति वर्षाणि अत्र वासः कृतः?" "इदं जिज्ञासया पृच्छामि, यदि सत्यम् वेत्सि।" इति श्रुत्वा, गृध्रः तस्थौ राघवम् उवाच— "राम, यदा मनुष्यैः बाहुबलिनः भूमिः संगृहीता, तस्मात् कालात् अत्र मम वासः।" शुकः रामं प्रत्युवाच—"वनेषु शोभिते, राजन्, यदा भूमिः आसीत्, तदा एव अत्र मम वासः।" एतत् श्रुत्वा, रामः सभायाम् अवदत्—"सा न सभा यत्र वृद्धाः न सन्ति; न ते वृद्धाः ये धर्मं न भाषन्ते। स धर्मः न यत्र सत्यम्, तत् च न सत्यम् यत्र मायासंमतिः; ये सभा प्रविश्य, मौनिनः, चिन्तयन्ति— —ये यथोचितं न भाषन्ति—सर्वे ते मिथ्यावादिनः; यश्च न श्रुतं भाषते, कामक्रोधभीतः वा— —तस्मिन्पुरुषे सहस्रं वरुणपाशानाम् बध्यन्ते; संवत्सरात् एकः पाशः विमुच्यते। तस्मात्, यो वेद सत्यं, सः स्पष्टं भाषेत।" इति श्रुत्वा, मन्त्रिणः केवलं रामं ऊचुः।