अन्ते तस्य उपदेशस्य, शुद्धचित्ताः ते ऋषयः भीष्माय शीरो नमयित्वा तं प्रणम्य स्थिताः। ततः धर्मराजः युधिष्ठिरः भीष्मं प्रश्नं अपृच्छत्। स स्नेहपूर्वकं उवाच— "कानि क्षेत्राणि पवित्रतमानि? कानि पर्वतानि, कानि आश्रमाणि? धर्मेच्छुभिः कस्य नित्यं सेवा करणीयाः? एतत् मे ब्रूहि, महाबाहो पितामह।" भीष्मः प्रत्युवाच— "सर्वोत्तम पुरुष, अत्र पुरातनं वार्तां वदन्ति— एकस्य gleaner-मुनिनः सिद्धेन सह संवादः। एकः सिद्धः, पृथिवीं सर्वत्र भ्रमित्वा, महानात्मनः शिबेः गृहं आगच्छत्, यः gleaning-वृत्त्या जीवन् आसीत्। स शिबिः सदा आत्मनिग्रहवान्, आत्मतत्त्ववित्, आत्मज्ञान-आत्मयोग-निपुणः, रागद्वेषवर्जितः, ज्ञानकर्मनिपुणः च आसीत्। स वैष्णवानां अग्रगण्यः, विष्णु-कर्तव्ये नित्यनिष्ठः, वैष्णवेषु कदापि अपवादं न कृतवान्, धर्मनिष्ठः च आसीत्। स योगाभ्यासे सततं प्रवृत्तः, शङ्ख-चक्रधारी, तत्त्ववित्, श्रीकान्ते नित्यभक्तः, त्रिरात्रं पूजां कृतवान्। वेद-विद्यायाम् वेदाङ्गेषु च पारंगतः, धर्माधर्मविवेकी, नित्यं वेदपारायणनिष्ठः, अतिथिसत्कार-निरतः च आसीत्। स gleaner-समाजे दृढस्थः, तीर्थचिन्तनाय मनः समर्पितः, स्वयम्भुवः चतुर्वेदेषु यत् गीतं तद् ध्यानं कृतवान्। स द्विजः विष्णु-रूपधारी, चतुर्वेदेषु यत् ध्यानं गीतं च तद् सर्वं वेद, धर्मार्थविषये नित्यस्पष्टबुद्धिः, अक्षरे मनः स्थितवान्। एकदा तस्य शिबेः गृहं गच्छति; तं दृष्ट्वा शिबिः महात्मा सम्यक् अतिथिसत्कारं कृतवान्। ततः शिबिः क्षेत्रस्य कल्याणं विषये प्रश्नं आरम्भ्य अपृच्छत्। gleaner-मुनिः उवाच— "कानि भूमयः, जनाः, पर्वताः, आश्रमाः च, द्विजश्रेष्ठ, पवित्राणि? स्नेहात् तानि दर्शय।" सिद्धः प्रत्युवाच— "यत्र त्रिस्रोतः उत्तमा नदी गङ्गा नित्यं वर्तते, तानि भूमयः, जनाः, पर्वताः, आश्रमाः च पवित्राणि।" "तपसा, ब्रह्मचर्येण, यज्ञैः, दानेन वा, जीवः तं स्थानं न प्राप्नोति, यत् गङ्गायाः सेवया प्राप्यते। गङ्गास्नानेन यत् संतोषः संयतात्मनां पुरुषाणां जायते, सः शतयज्ञैः अपि न भवति। सूर्यस्य उदये यथा घोरं तमः नश्यति, तथा गङ्गाजले स्नातः पापं त्यक्त्वा दीप्तिमान् भवति। कुट्टिम-राशिः यथा अग्निना नश्यति, तथा गङ्गास्नानं सर्वपापं हिनस्ती। सूर्यकिरणैः तप्तं गङ्गाजलं यः पिबति, सः गोघ्नपापात् विमुक्तः, अग्नितः अपि शुद्धतरः भवति। एकपदेन अपि गङ्गास्नानं कृत्वा, सहस्रचन्द्रायणव्रतानां पुण्यं अतिक्रान्ति। यदि पुरुषः दशसहस्रवर्षं शीर्षोपरि लम्बते, अथवा श्रेष्ठः गङ्गाजलस्य सेवा एकमासं कुर्यात्, सः ब्रह्मघ्नपापात् विमुक्तः, विष्णोः पापरहितं स्थानं प्राप्नोति। इयं वेणी पवित्रा, शुद्धा, पापनाशिनी। स्मरणमात्रेण अपि बालघ्नः तद् क्षणात् विमुक्तः भवति; इदं पुण्यतीर्थराजः प्रयागः वैष्णवानां दुर्लभः। तत्र स्नात्वा, पुरुषश्रेष्ठ, शीघ्रं वैकुण्ठं गच्छति; सः न मित्रं न शत्रुं जानाति, न धर्माधर्मं पश्यति। गङ्गास्नानेन महापापात् विमुक्तिः। यः 'गङ्गा गङ्गा' इति शतयोजनदूरात् अपि उच्चरति, सः सर्वपापात् विमुक्तः विष्णुलोकं गच्छति। ब्रह्मघ्नः, गोघ्नः, सुरापः, बालघ्नः अपि सर्वपापात् विमुक्तः, शीघ्रं स्वर्गं गच्छति। माधवस्य दर्शनं वा, भगवतोः दर्शनं वा, वेणीस्नानं कृत्वा वैकुण्ठं गच्छति। सूर्ये उदिते यथा तमः नश्यति, तथैव तत्र स्नानमात्रेण पापानि नश्यन्ति। गङ्गाद्वारे, कुशावर्ते, गल्लिके, नीलपर्वते, कनखले वा स्नानं कृत्वा पुनर्जन्म न भवति। एवं ज्ञात्वा, पुरुषश्रेष्ठ, गङ्गास्नायी पुनः पुनः स्नानमात्रेण पापात् विमुक्तः भवति, राजन्। देवेषु विष्णुः श्रेष्ठः, यज्ञेषु अश्वमेधः, वृक्षेषु अश्वत्थः, नद्यः मध्ये भगिरथी नित्यं श्रेष्ठा।" एवं 'गङ्गामाहात्म्य' नाम अष्ट्यशीतितमं अध्यायः उमापतेः नारदसंगाते, उत्तरखण्डे श्रीपद्मपुराणे, पंचपञ्चाशत्सहस्रश्लोकसमेतः समाप्तः। ततः महादेवः उवाच— "एष चैत्रमासे दमनकस्य उत्सवः कर्तव्यः; विशेषतः द्वादशीदिने विधिवत् कर्तव्यम्। वैष्णवैः श्रद्धया, अयं पुण्यो उत्सवः जनानां हर्षवर्धनः; देवाः हर्षात् दमनकपुष्पं उत्पन्नम्। सर्वपूजाफलकामैः वैष्णवैः द्वादशी शुक्लपक्षे चैत्रमासे दमनकं समर्पयितव्यं, नागानन्दिनि। परमभक्त्या महोत्सवः सम्यक् आयोजनीयः, मनः एकाग्र्यं कृत्वा; प्रथमं, अनाघे, स्वयम् उद्याने गन्तव्यम्। गुरोः आज्ञया, रत्याः सह पूजा कर्तव्या— 'हे काम, नमस्ते, विश्वमोहक।' विष्णोः कृते अहं याचिष्ये; कृपां दर्शय। गीतवाद्यनिनादैः तं गृहम् आनयेत्। एकादशीदिने, देवश्रेष्ठ, पूर्वसंस्कारानन्तरं, रात्रौ वैष्णवैः भक्त्या तत्र पूजा कर्तव्या।