तत्र मम वचः श्रुत्वा, हे राम धर्मात्मनां श्रेष्ठ, स देवस्वरूपः सञ्जाताञ्जलिः मां रघुनन्दनं प्रत्युवाच। स उवाच— "श्रृणु मे सुखदुःखयोः यथार्थकथां; हि, कामः यदा विपरीतगमितः, तदा दुःखाय भवति। यत् त्वं पृच्छसि द्विजश्रेष्ठ, तत् शृणु। पूर्वं मे जनकः विदर्भाधिपतिः वासुदेवः नाम, त्रैलोक्ये धर्मनिष्ठः कीर्तिमान् आसीत्। तस्य द्वौ पुत्रौ द्वाभ्यां स्त्रीभ्यां जातौ; अहं श्वेतः नाम्ना, अनुजः तु सुरथः। पितरि दिवं गते, नगरजनाः मां राज्याभिषेचयन्; अहं तु राज्यं शासन्, अभिमानी अभवम्, धर्मनिष्ठः न स्थितवान्। एवं सहस्राणि वर्षाणाम् अतीतानि, राज्यं पालयन् प्रजाः रक्षितवान्। कालेन, हे द्विजश्रेष्ठ, वैराग्येण मम मनः मृत्यौ निवेशितम्; तपस्विवनं प्रति प्रस्थितवान्। एषा रम्या वनभूमिः, खगशून्या, अत्रैव सरसि तपः कर्तुं प्रविष्टवान्। भ्रातरं सुरथं राज्ये स्थाप्य, एतत्सरः प्राप्तवान्, घोरं तपः कृतवान्। दशसहस्रवर्षाणि महावने तपश्चरित्वा, ब्रह्मलोकं निर्मलम् उत्तमं स्थानं प्राप्तवान्। तत्रापि, हे ब्राह्मण, स्वर्गे अपि, क्षुधापिपासाभ्यां महता पीडितः, इन्द्रियाणि क्लेशितानि। तदा ब्रह्माणं जगत्पितरं त्रैलोक्यश्रेष्ठं प्राहम्— 'भगवन्, स्वर्गे क्षुधापिपासायाः अभावः स्मृतः। कस्य कर्मणः फलम् एतत्, यत् अहं क्षुधितः पिपासितश्च? भगवन्, ब्रूहि मे किं मम आहारः?' तदा ब्रह्मा दीर्घं ध्यानं कृत्वा, माम् अवदत्— 'स्वदेहात् ऋते अत्र नान्यः आहारः अस्ति। त्वं स्वमांसं एव खाद, तेन देहम् पुष्णन् उत्तमं तपः करिष्यसि। श्वेत, पश्य पृथिव्याम्— यत् दत्तं न तस्मात् किंचित् जायते; याचकस्य अपि दानं केवलं प्रार्थनया जातम्। यदि मोहात् वा प्रमादात् वा गृहे अतिथये न दत्तम्, तदा स्वर्गे अपि क्षुधापिपासे पीडयतः। तस्मात्, राजन्, स्वमांसं उत्तमं खाद, यत् अन्नेन पुष्टम्; एवं तृप्तिम् अवाप्स्यसि।' एवं उक्तः, ब्रह्माणं प्राहम्— 'स्वमांसं खादित्वा, भगवन्, अन्यः आहारः नास्ति। अन्नं विना देहस्य क्षुधया शमः न; अक्षयम् अपि स्वमांसं खादन्, न तुष्टिम् लभे।' तदा ब्रह्मा पुनः उवाच— 'ते देहम् अव्ययम् कृतम्; प्रतिदिनम् आत्मा पुष्यते, शवः श्वेतः भविष्यति। शतवर्षाणि स्वमांसं खाद, यदा अगस्त्यः महातपाः श्वेतवने आगमिष्यति। तदा स भगवान् दुःखात् त्वां मोक्षयिष्यति; स हि देवान् दैत्यांश्च इन्द्रेण सह उद्धर्तुं समर्थः। एष आहारः हीनः, राजर्षे, किं तव? तेन महात्मना सुरकार्यं कृतम्, पुण्यं कर्म। स सागरं शोषितवान्, दानवान् निहतान्; सूर्यद्वेषात् वृद्धः विंध्यः निगृहीतः। इयं च पृथिवी गुरुत्वेन दक्षिणदिशं गता, त्रैलोक्यं च संकटे स्थितम्। अहं देवैः सह दक्षिणदिशं तं प्रेषितवान्; 'सम्यग् जगत् तुलां कुरु, विश्वेन समम्' इति। तेन मुनिना समता पृथिवी कृताऽभूत्; अद्यापि तद् दृश्यते। एवं भगवतः देवेशस्य वचनं श्रुत्वा, अहं हीनं स्वमांसं खादामि, अनुत्तमम्। शतवर्षाणि एष एव हीनः आहारः मम; तथापि, मुनिश्रेष्ठ, देहम् न क्षीयते, तुष्टिः परमाऽस्ति। क्लेशेन पीडितः, तं मुनिं दिवानिशं चिन्तयामि; कदा स मां द्रक्ष्यति वने? एवं चिन्तयतः, शतवर्षाणि अत्र व्यतीतानि; अगस्त्यः एव मम शरणम्, मुनिः अवश्यम् आगमिष्यति। कुम्भयोनेः ऋते मोक्षः न स्यात्, द्विजोत्तम; एतद् वचनं श्रुत्वा, हे राम, हीनं च खाद्यं दृष्ट्वा— अहं परया करुणया तं स्वर्गगामिनं राजानं अमृतं भोक्तारं कृत्वा, हीनं खाद्यं नाशयामि। सदा चिन्तयन्, अवदम्— 'किं अगस्त्यः करिष्यति?' अहं, विप्र, तव हीनं खाद्यं नाशयामि। यद् इच्छसि, यत् ते मनः परमसन्तोषम् आवहति, तत् वरय; तदा स स्वर्गगामी माम् अवदत्— 'कथं ब्रह्मणः वचनं अन्यथा स्यात्?' मया साध्यम्, अन्येन न; कुम्भयोनेः ऋते, मैत्रावरुणात् जातस्य। अहम् अपि न पृष्टः, ब्राह्मण, पितामहः एवम् उक्तवान्; एवं वदन्तम् श्वेतं प्रत्यवदम्— 'अहमेव सः।' तव भाग्येन, आगतः अस्मि, दृष्टः अपि; न सन्देहः। अतः, स्वर्गगामी मां ज्ञात्वा, स भूमौ साष्टाङ्गं पतितः। उत्थाप्य तम्, अहं तदा उवाच— 'राम, किं ते करवाणि?' स राजा अवदत्— 'ब्राह्मण, अद्य मां पावकदुषिताहारपापात् मोचय।