शतयोजनपरिमितं सर्वतः मृगव्याघ्रविवर्जितं तं निर्जनवनं प्रविश्य, अहं परमं तपः कर्तुमिच्छामि स्म। सुमृदु, तत् वनं प्रविश्य तस्य मध्यभागे सदा मूलफलसमृद्धिं दृष्ट्वा अहं तत्र विचरितुम् आरब्धवान्। तत्र विविधवर्णैः शाकैः, मनोहरैः बहुविधैः काननैः च समलंकृतं वनं आसीत्, यस्य मध्ये पञ्चयोजनपरिमितः देशः आसीत्। तत्र हंसबकसंपूर्णे, चक्रवाकशोभिते तस्मिन् वने, अहं परमसुन्दरं किञ्चिद् अद्भुतं सरः दृष्टवान्। एकदा तस्य सरसः समीपं गतः, कच्छपगोधारिभिः पूर्णे, बकपङ्क्तिभिरलंकृते तस्मिन् तीरे, अहं तपः कर्तुम् आरब्धवान्। तस्मिन् हिंसारहिते पुण्यस्थले सम्प्राप्तः, तत्रैव अहं ग्रीष्मरात्रिं व्यतीयायं, नरश्रेष्ठ। प्रभाते, शीघ्रं उत्थाय, अहं तं सरः समीपं गतः; तत्र किञ्चित् स्थले, अपच्युतं कञ्चित् शवम् अपश्यं। सरसः समीपस्थे, अतिशयसुन्दररूपे तस्मिन् मृतदेहे, अहं किञ्चित्कालं तस्य हेतुं चिन्तयामास, हे राघव। अस्मिन्नेव तीरे न कश्चन प्राणी दृश्यते—कः एषः, देवश्रेष्ठ? मुनिर्वा, नृपः वा? क्व स मुनिः, क्व वा राजा? अथवा, नृपपुत्रः स्यात्, अस्येदं जातम्; ह्यह्नः वा अद्य प्रभाते मृतोऽपि, यदि तथा। परं तु, अस्य सरसः परिस्थिति निश्चित्य ज्ञातव्यम्; एवं स्थित्वा, एवं चिन्तयन्, रघुकुलश्रेष्ठ— ततः किञ्चित्कालानन्तरं, अहं दिव्यम् अद्भुतं दर्शनं दृष्टवान्—मनसापि वेगं समन्वितं, हंसयुक्तं दिव्यं विमानं समुपस्थितम्। तस्य पुरतः, नृपश्रेष्ठ, सहस्रं अप्सरसां तस्मिन्नेव विमानमध्ये, तथा एव सहस्रं गन्धर्वाणां, तं पुरुषोत्तमं हर्षयन्ति स्म। केचित् दिव्यगीतानि गायन्ति स्म, अन्ये वाद्ययन्ति; तदा अहं तस्मात् विमानात् एकं पुरुषं अवतीर्णं दृष्टवान्। स स शवमांसं भक्षयित्वा, स्नात्वा, रघुकुलश्रेष्ठ, तत्रैव तस्य पूरितं स्वादिष्टमांसं यथेष्टं भुक्तवान्। स शीघ्रं सरसि निमज्ज्य, पुनः स्वर्गं प्रति आरोहति स्म; अहं तम्, देवोपमं, परमतेजसा युक्तं दृष्टवान्। “हे दिव्यलोकप्राप्त! पृच्छामि त्वां—कथं तव भोजनं निन्दितं, गन्तव्यं तु परमं?” “यदि एतत् रहस्यं नास्ति, अद्य मे कथय; अहं स्वेच्छया श्रोतुम् इच्छामि, एषः परः विषयः कः।” “त्वं कः? मम संशयं विमोचय; किं त्वं निन्दितं भोजनं भक्षयसि, सौम्य? कस्य हेतोः, कुत्र च वससि?” “कस्यायं दिव्यः भावः, शवाकृतिसंस्थितः? किमर्थं च तव भोजनं निन्दितम्? सत्यं श्रोतुम् इच्छामि।” मम वचनानि श्रुत्वा, हे राम धर्मश्रेष्ठ, स दिव्यः पुरुषः, अञ्जलिं कृत्वा, रघुनन्दन, माम् उत्तरं दत्तवान्। “शृणु मे सुखदुःखयोः सत्यं वृत्तान्तं; यतः कामः विपरीतगामी दुःखाय भवति—तत् यत् त्वया पृष्टं, द्विजश्रेष्ठ, शृणु।” “पूर्वं मम पिता विदर्भाधिपः श्रीमान् वासुदेवः, त्रिषु लोकेषु धर्मात्मा आसीत्। तस्य द्वे पुत्रे स्त्रियोः जातौ; अहं श्वेत इति प्रसिद्धः, अनुजः सुरथः अभवत्। पितरि दिवंगते, नगरवासिभिः अहं नृपतित्वेऽभिषिक्तः; परं राज्यपालने अहं गर्वितः, धर्मे च न स्थिरः अभवम्। एवं सहस्त्रशः वर्षाणि राज्यं पालयित्वा, प्रजाः रक्षितवान्। ततः, द्विजश्रेष्ठ, कदाचित् वैराग्येन, मम मनः मृत्यौ नियच्छन्, मुनिवनं गतः। अहं एतत् हंसविहीनम् रमणीयं वनं प्रविश्य, अस्यैव सरसः समीपे तपः कर्तुम् आरब्धवान्। अनुजं सुरथं राज्ये स्थाप्य, अहं एतत् सरः सम्प्राप्तवान्, तत्र चात्यन्तं तपः कृतम्। दशसहस्रवर्षपर्यन्तं महावने तपश्चर्यां कृत्वा, अहं दिव्यं निष्कलंकं ब्रह्मलोकं प्राप्तवान्। किन्तु, ब्राह्मण, स्वर्गे अपि, भूयो भूयो मां क्षुधातृष्णे पीडयामासताम्, इन्द्रियाणि च संतप्तानि। तदा अहं पितामहं त्रैलोक्यश्रेष्ठं उवाच—“भगवन्, स्वर्गे क्षुधातृष्णावर्जितत्वं श्रूयते।” “कस्य कर्मणः एष परिणामः, यत् अहं क्षुधातृष्णाभ्यां पीड्ये? भगवन्, मे भोजनं किम् इति वद।” तदा पितामहः दीर्घं ध्यानं कृत्वा माम् उवाच—“स्वशरीरात् ऋते, अन्यत् भोजनं नास्ति।” “स्वमांसं विना, त्वं सदा तत् भक्षय; स्वशरीरपोषणेन परमं तपः करिष्यसि।” “श्वेत, पश्य—पृथिव्यां किंचिद् अदत्तं न जायते; याचकाय अपि दानं केवलं प्रार्थनया लभ्यते स्म।” “यदि मोहात् वा प्रमादात् वा, गृहस्थः अतिथये न ददाति, तर्हि स्वर्गे अपि क्षुधातृष्णे त्वां बाधेते।” “तस्मात्, राजन्, स्वशरीरं, यथान्नपोषितं, भक्षय; एवं तृप्तिं प्राप्स्यसि।” एवं उक्त्वा, अहं ब्रह्माणं उवाच—“स्वशरीरं भक्षयित्वा, भगवन्, अन्यत् भोजनं नास्ति।” “अन्नं विना, अस्य शरीरस्य क्षुधायाः निवृत्तिः नास्ति; अहं स्वमांसं अक्षयं भक्षयामि, किन्तु तत्र न कापि तृप्तिः।