राघवः तं दिव्यरत्नं दृष्ट्वा परमं हर्षं प्राप्य पुनः चिन्तयामास—न कदापि मया अन्यत्र एतादृशानि रत्नानि दृष्टानि। इदं यथा भूः सममूल्यं तथा शोभनं सम्यग्विन्यस्तं रत्नमिदं न लङ्कायामपि विभीषणस्य दृष्टवान्। एवं मनसि विचिन्त्य पुनः सः ऋषिं समीपमुपेत्य अस्य दिव्याभरणस्य उत्पत्तिं पप्रच्छ। सः उवाच—“हे ब्रह्मन्, एतदत्यद्भुतं नृपतिभ्यः दुर्लभं च; कथं त्वया प्रापितं, कुत्र, केन च निर्मितम्?” जिज्ञासया प्रेरितः सः पुनरपि पप्रच्छ—“हे महाभाग, हस्तस्य मध्ये यत् रत्नं शोभते, तस्य किं रहस्यं?” सः अपि उवाच—“शास्त्रेषु सर्वत्र अधमः निन्दितः, हे मुनिश्रेष्ठ; दिशासु यः दीप्तिमान् स मध्यमः अभिधीयते। यः तु त्रिभिः किरणैः ऊर्ध्वं स्फुरति, स उत्तमः; एते उत्तमाः प्रकाराः मुनिभिः स्तूयन्ते।” एवं राघवेण उक्ते, बहुषु अद्भुतदिव्यरत्नेषु भगवानेव निधिः इति ज्ञात्वा, सः मुनिः प्रत्युवाच। अगस्त्यः उवाच—“श्रृणु राम, पुरातनं चरितं, यत् महत्या त्रेतायां काले मया दृष्टं द्वापरस्य समीपे। हे महाबाहो रघुनन्दन, अद्भुतं शृणु—त्रेतायां महद्वनं आसीत्। तत्र शतयोजनपर्यन्तं सर्वतः मृगव्याघ्रवर्जितं निर्जनं वनं आसीत्; तस्मिन्नहं परमं तपः कर्तुमिच्छामि स्म। सौम्य, तद्वनं प्रविश्य तस्य मध्ये सदा मूलफलसमृद्धं ददर्श। तत्र नानाविधशाकसमृद्धानि, नानारूपवाटिकाश्च रम्याः आसन्; तस्य वनस्य मध्ये पञ्चयोजनविस्तीर्णं प्रदेशम् आसीत्। हंसबकसंपूर्णं, चक्रवाकविभूषितं, तत्र अहं परमसुन्दरं अद्भुतं सरः अपश्यं। कदाचित् तस्य सरसः समीपं गतः, कूर्ममकरसंयुक्तं, बकार्धिपं तटं समुपविष्टं, तत्र अहं तपः कर्तुम् आरब्धवान्। तस्मिन्निहिंसके पुण्यस्थले गत्वा, तत्र ग्रीष्मरात्रिं व्यतीतवान्, हे नरश्रेष्ठ। प्रभाते तत्र सरसः समीपं गत्वा, किञ्चिद् देशे अपक्षीयमानं मृतदेहं अद्राक्षम्। सरसः समीपस्थं, अतिशयशोभनं तं मृतं दृष्ट्वा, किञ्चित्कालं तस्य हेतुम् अचिन्तयम्, हे राघव। अत्र पार्श्वे न कश्चित् जीवः—कः एषः, हे सुरश्रेष्ठ? किम् ऋषिः वा नृपतिः वा? कुतः ऋषिर्वा नृपः वा? अथवा नृपसुतः, तस्यैवेदं जातम्; ह्यह्नः पूर्वं वा अद्य वा मृतः, यदि तथा। अहं तु नूनं तस्य सरसः परिस्थितिं ज्ञातुम् इच्छामि; एवं स्थित्वा, एवं चिन्तयन्, हे रघुकुलश्रेष्ठ— ततः किञ्चित्कालानन्तरं, अद्भुतं दिव्यदर्शनं दृष्टवान्—मनोजवेन हंसयुतं दिव्यं विमानं शोभनं। तस्य पुरतः सहस्रं अप्सरः विमानस्थाः आसन्; तत्रैव सहस्रं गन्धर्वाः तं पुरुषश्रेष्ठं तुष्टुवुः। केचन दिव्यगीतं गायन्ति स्म, अन्ये वाद्यं वादयन्ति स्म; तदा अहं तस्मात् विमानात् एकं पुरुषं अवतीर्णं दृष्टवान्। सः तस्य मृतदेहस्य मांसं भक्षयित्वा, स्नात्वा च, हे रघुकुलश्रेष्ठ, यथेष्टं तस्य पूर्णं मांसं भुक्त्वा। शीघ्रं सरसि निमज्ज्य, पुनः स्वर्गं गतः; तं तेजस्विनं देवोपमं दृष्टवान्। तदा अहं तं पप्रच्छ—“हे स्वर्गभागिन्! किमर्थं तव भोजनं तु निन्दितं, गन्तव्यं तु परमं? यदि रहस्यं नास्ति, तत्त्वतः वद; अहं स्वेच्छया श्रोतुम् इच्छामि एतत् परमं रहस्यम्। कस्त्वं? मम संशयं छिन्धि। किमर्थं त्वं निन्दितं भोजनं भक्षयसि, सौम्य? किमर्थं, कुत्र च वससि?” “कस्येदं दिव्यं पदं, मृतरूपं कृतं? किमर्थं तव भोजनं निन्दितं? सत्यं श्रोतुम् इच्छामि।” मम वचः श्रुत्वा, हे राम धर्मज्ञ, तत्र सः दिव्यपुरुषः कृताञ्जलिः माम् प्रत्युवाच— “शृणु मे सुखदुःखयोः यथार्थं वर्णनं; कामः यदि कुतश्चिद् अनुगतः, तदा दुःखं एव जायते—यद् पृच्छसि, तत् शृणु द्विजोत्तम। पूर्वं मम पिता विदर्भराजः वासुदेवः नाम, त्रैलोक्ये धर्मात्मा आसीत्। तस्य द्वौ पुत्रौ, द्वाभ्यां स्त्रीभ्यां जातौ; अहं श्वेतः, अनुजः सुरथः। पितरि दिवंगते, नगरवासिभिः अहं नृपतित्वे अभिषिक्तः; किन्तु राज्यं पालयन् अहं गर्वितः, धर्मे न स्थितः। एवं सहस्रशः वर्षाणि राज्यं कृत्वा प्रजाः पालयामास। ततः कालेन, हे द्विजश्रेष्ठ, वैराग्येण मृत्यौ चित्तं स्थाप्य, तपोवनं गतः। एतद्वनं प्रविश्य, विहङ्गवर्जितं, तस्यैव सरसः समीपे तपः अकरवम्। अनुजं सुरथं नृपतित्वे स्थाप्य, अहं एतत् सरः प्राप्तवान्, तत्र चातितीव्रं तपः अकरवम्। दशसहस्रसंवत्सरं महावने तपः कृत्वा, अहं दिव्यं स्थानं, निर्मलं ब्रह्मलोकं प्राप्तवान्।