रामः महर्षिं प्रति निवेदयामास—“अत्र दोषं केवलं अहमेव वहिष्यामि, न संशयः। कःत्रियः अपि, आपन्नविपत्तौ, प्राप्यदानस्य पात्रं भवति। एवं कृत्वा तु स दोषं न आप्नोति—मनुः प्रमाणम् इह; वृद्धपितरौ, साध्वी भार्या, बालः पुत्रः च—एषां कृते। शतं अपि अयुक्तानि कृत्वा, तान् पोषयेत्—एवं मनुः उक्तवान्। तथापि, त्वया यत् दत्तं दानं, ब्राह्मणश्रेष्ठ, तद् अहं न स्वीकरोमि। त्वं च मयि कोपं मा कुरु, देवैः पूजित महर्षे।” तदा अगस्त्यः उवाच—“राज्ञां दानग्रहणे दोषः नास्ति, राजन्; त्वं त्रिलोक्याः अपि उद्धर्ता समर्थः असि, राघव। ब्राह्मणस्य, विशेषतः तपस्विनः, उद्धरणाय त्वया दानं स्वीकर्तव्यम्; अतः अहं यथाविधि दास्यामि—त्वं गृहाण, नराधिप।” रामः पुनरुवाच—“कथं कःत्रियः, एतद् विदित्वा, दानं गृह्णीयात्, ब्राह्मण? किं तु ब्राह्मणेन यत् दत्तं, तत् मम आख्याहि।” अगस्त्यः उवाच—“कृते युगे, हे राम, ब्रह्मणः शुद्धे प्राचीनकाले, सर्वे प्रजाः न राज्ञा पालिताः, इन्द्रः देवतानां नृपतिः आसीत्। ताः प्रजाः इन्द्रं नृपतिसम्पादनार्थं उपजग्मुः; देवेषु इन्द्रः एव नृपतिः। ‘लोकहिताय, लोकनाथ, कश्चित् नृपः स्थाप्यः, यं पूजयन्तः प्रजाः भूमिम् अनुवर्तेरन्’—इति ताः ऊचुः। ततः ब्रह्मा, देवानां श्रेष्ठः, लोकपालान् इन्द्रसहितान् आहूय, अवदत्—‘स्वतेजसः अंशं अत्र योजयत।’ ततः लोकपालाः स्वस्य चतुर्थांशं दत्त्वा, ब्रह्मणा अक्षयं नृपं सृष्टः, यः अक्षयसम्भवः आसीत्। ब्रह्मणा सः लोकपालानाम् अंशः एकत्र कृतः, सः नृपः ताः प्रजाः रक्षितुं, नेतुं च अभवत्। इन्द्रांशेन नृपः सर्वान् आज्ञापयति; वरुणांशेन सर्वाणि भूतानि पोषयति। कुबेरांशेन नृपः धनं वितरति; यमांशेन जनान् शासनं करोति। तत्र, इन्द्रांशेन त्वं नृपः, रघुकुलश्रेष्ठ; मम मोक्षाय त्वं भूषणं गृहाण।” एवं उक्त्वा, अगस्त्येन महर्षिणा दिव्यं भूषणं सूर्यसमप्रभं रामाय दत्तम्। तद् राघवः, महाबलविनाशकः, अगस्त्यात् गृहित्वा, दीर्घकालं तद् निरीक्ष्य, पुनः पुनः चिन्तयामास। तद् नानाविधानां मुक्ताभिः आमलकफलसदृशैः, सुवर्णेन बद्धं, हीरक, विद्रुम, नीलमणिभिः अलंकृतम्। माणिक्य, गोमेद, वैडूर्य, पुष्पसदृशमणिभिः, विश्वकर्मणा कौशलात् निर्मितं, रमणीयं च। तद् दृष्ट्वा, प्रमुदितः, रामः पुनः चिन्तयामास—‘एवंविधाः रत्नानि मया कुतः अपि न दृष्टानि।’ पृथिवीसमानमूल्यं, विभीषणस्य लङ्कायाम् अपि न दृष्टम्, इत्येवम्। एवं मनसि विचिन्त्य, राघवः पुनः महर्षिं समुपेत्य, अस्य दिव्यभूषणस्य उत्पत्तिं पप्रच्छ। “ब्राह्मण, एतत् अतीव अद्भुतं, नृपाणां दुर्लभं; त्वया कुतः, केन, कथं प्राप्तम्?” इति। “जिज्ञासया, महामते, पृच्छामि—अस्य मणेः हस्तमध्यगतस्य तेजः कतम्?” इति। “सर्वशास्त्रेषु अधमः निन्दितः, ब्रह्मर्षे; दिशः प्रति विकसन् मध्यमः। त्रिभिः किरणैः ऊर्ध्वं उद्गच्छन् उत्तमः इति, एते श्रेष्ठाः मणयः मुनिभिः स्तुताः।” इति। बहूनां अद्भुतानां दिव्यानां च निधीनां अधिपः भगवानेव; इत्येवं काकुत्स्थेन उक्ते, स मुनिः प्रत्युवाच। अगस्त्यः उवाच—“हे राम, शृणु, त्रेतायां युगे प्राचीनकाले यत् अद्भुतं दृष्टं मया, द्वापरस्य आगमे च। महाबाहो रघुनन्दन, त्रेतायां युगे महान् काननः आसीत्, अद्भुतः। शतयोजनपरिमितः चतुर्दिशं, मृगव्याघ्ररहितः; तत्र, निर्जने वने, अहं परमं तपः कर्तुम् ऐच्छम्। सौम्य, तत् वनं प्रविश्य, मध्यं सदा मूलफलसम्पन्नं दृष्ट्वा, विचरामि स्म। नानारूपशाकयुक्तं, नानाविधवनशोभितं, तस्य मध्यभागे पञ्चयोजनविस्तीर्णः देशः आसीत्। हंसबकसंपूर्णः, चक्रवाकशोभितः; तत्र अहं अद्भुतं, परमशोभनं सरः दृष्टवान्। एकदा, कच्छपगोधारपूरितं, बकराजिसंवलितं तत् सरः समीपं तपः कर्तुं गतवान्। तं पुण्यदेशं प्राप्य, सर्वहिंसाविवर्जितं, तत्र अहं ग्रीष्मरात्रिं व्यतीयायम्, नरश्रेष्ठ। प्रभाते, प्रातःकाले, सरः समीपं गतवान्; तत्र, कस्यचित् स्थले, अपचीयमानं शवम् अपश्यम्। सरसः समीपे, अत्यद्भुतरूपसम्पन्नं तद् शवम् दृष्ट्वा, किमर्थं इदं इति क्षणं चिन्तयामास, राघव। अस्मिन्पार्श्वे न कश्चन जीवः, कः एषः, देवश्रेष्ठ? किं सः मुनिः वा नृपतिः वा? अथवा नृपपुत्रः, एष एवमभवत्; ह्यस्तन वा अद्य वा मृतः, यदि एवं अस्ति।