राघवः तदा तं तपस्विनं सत्येन पृष्टवान्—"किं त्वं वैश्यः तृतीयवर्णीयः, उत शूद्रः? सत्यं वद। तपः सदा सत्यरूपं स्वर्गलोकप्राप्तये स्मृतम्। तपः सत्त्विकं राजसं च, तत् तपः सत्यरूपं; ब्रह्मणा लोकहिताय सृष्टम्। क्षत्रियाणां घोरतेजा राजसं स्मृतम्, परनाशाय तदसुरं निगद्यते। यः स्वाङ्गानि रक्तलेपनानि छादयति, पञ्चाग्नीन् साधयति, वा सिद्धिं मृत्युम् वा प्राप्नोति—" "एषा ते प्रवृत्तिरसुरी, न त्वां द्विजं मन्ये। सत्यवचनात् सिद्धिः, अनृतात् न जीवितम्।" इत्येवं राघवस्य निर्मलचरितस्य वचनानि श्रुत्वा, स शिरसा नतम् स्थितः, इदं वाक्यमुवाच— "स्वागतमस्तु ते राजन्, चिरकालानन्तरं दृष्टोऽसि राघव। अहं तव पुत्रवत्, त्वं च पितेव पावनात्मन्। अथवा न तथा; राजा हि सर्वेषां जनकः। त्वं पूज्यः, वयं तव राज्ये तपः कुर्मः। अत्र वसामः; एष भागः स्वयम्भुवाऽपूर्वं कृतः। वयं न भाग्यवन्तः, राम; त्वमेव भाग्यवान् नृप।" "त्वदीये राज्ये मुनयः एवं सिद्धिमिच्छन्ति। मम तपसा त्वं सिद्धिमवाप्नुहि, राघव। यथा त्वया पृष्टं—कस्मिन जन्मनि मया तपः कृतम्? अहं शूद्रयोनि जातः, घोरं तपः आस्थितवान्।" "देवत्वमिच्छामि, राम, अनेनैव देहे, स्थिरव्रत। नानृतं वदामि, नृप; देवलोकविजयं कामये। माम् शूद्रं विद्धि, काकुत्स्थ, नाम्ना शम्भूकम्।" इत्युक्ते, काकुत्स्थः तेजस्विनं खड्गं सस्मार। निष्कलङ्कं खड्गं निष्कृष्य, राघवः तस्य शिरः छित्त्वा चकार। तस्मिन् शूद्रे हते, देवा इन्द्राग्निप्रमुखाः— पुनः पुनः काकुत्स्थं प्रशशंसुः—"साधु साधु!"—इत्युक्त्वा दिव्या गन्धपुष्पवृष्टिः स्वर्गात् सर्वतः राघवे समवपत्। तुष्टाः सुराः रामं वाक्यकुशलवरं प्रहृष्टाः ऊचुः— "एष धर्म्यः कार्यः त्वया कृतः, सुमृदु काकुत्स्थ। वरं वृणुष्व, राम, व्रतपते, यं कामयसे।" तव कर्मणा अयं शूद्रः सशरीरः स्वर्गं गतः। देवानां वचनं श्रुत्वा, राघवः समाहितचित्तः, अञ्जलिं कृत्वा शतक्रतुम् उवाच—"यदि देवा मयि तुष्टाः, यदि अहं वरे अर्हः, यदि मम कर्मणा तुष्टः, ब्राह्मणपुत्रः जीवेत्। एष एव परमो वरः मम सर्वेभ्यः।" "मम दोषात् स ब्राह्मणपुत्रः एकः पुत्रः अकालमृत्यया यमलोकं गतः। तं जीवय, भगवन्; मा गुरवे मृषावादी स्याम्। ब्राह्मणस्य याचना श्रुता; तव पुत्रः जीविष्यति।" "मम आयुषः अर्धेन वा, पूर्णेन वा, अहं बालकस्य प्राणान् ददामि; एष मे वरो, अनन्तेभ्यः वरेभ्यः श्रेष्ठः।" राघवस्य वचनं श्रुत्वा, देवराजः हृष्टः स्नेहेन प्रीतः महात्मानम् उक्त्वा— "शान्तः भव, काकुत्स्थ; ब्राह्मणस्य एकपुत्रः पुनः जीवितः स्वबन्धुभिः सह संगतः। यस्मिन्नह्नि शूद्रः हतः, तस्मिन्नेव क्षणे स बालकः जीवितः अभवत्।" "स्वस्ति ते, सौम्य, जयः ते अस्तु, रिपुसूदन; वयं अगस्त्याश्रमं गच्छामः, मुनिं द्रष्टुम्।" इति प्रतिज्ञाय, रघुनन्दनः पुष्पकं विमानं सुवर्णमालिनम् आरोहति स्म। ततः पुलस्त्यः उवाच—तदा देवाः विमानैः नानाविधैः प्रस्थिताः, रामः अपि शीघ्रं पद्मजाश्रमं प्रति ययौ। भगवता पूर्वं उक्तः—"पुनः आगच्छ, कर्माणि कुरु," इति; पूर्वं सभायाम् माम् द्रष्टुम् आगतः। अतः देवाज्ञया अहं तं महर्षिं द्रष्टुं गच्छामि, यः सुरासुरैः पूजितः, तस्य कार्यस्य निमित्तम्। स तुष्टः साक्षात् मां उपदिश्य, मर्त्येषु दुःखं न पुनः प्राप्स्यामि। मम पिता दशरथः, माता कौसल्या; सूर्यवंशे जातोऽपि, महान् दुःखं प्रपन्नः। राज्ये मे वने वसन्, भार्यया भ्रात्रा च सह; भार्या च रावणेन हृता। एकाकी महोदधिं तीर्त्वा, तां पुरीं परिवेष्ट्य, तस्य वंशं नाशितवान्। सीतां प्राप्तवान्, सुरसाक्षिकृत्य त्यक्तवान्; पावित्र्ये प्रतिपन्नायाम्, स्नेहेन गृहं नीतवान्। स्नेहेन नीतां पुनः जनानां भाषया त्यक्तवान्; सा देवी वने वसति, अहं नगरे स्थितः। कुलीनः धनुष्मत्तमः सन् अपि, महद् दुःखं अनुभूय, हृदयम् न भिद्यते। नूनं मया विधात्रा वज्रसारांशतः कृतः, यः ब्राह्मणवचनेन भूमौ विचरामि। तपस्यन्तं शूद्रं पातयित्वा, देववाक्येन पुनः प्राणः हृदि प्राप्तः। एवं राघवस्य धर्मपालनं, सत्यनिष्ठा, करुणा, च तपस्विनां चरितं, देवानां प्रसादः, सर्वं सम्यक् प्रवृत्तम्।