घृताहुतिं दानसमेतां विधिवत् ब्राह्मणाय समर्पयेत्, मुनीनां तुष्ट्यर्थं सम्यग् आहुतिं दद्यात्। ततः कथाश्रवणानन्तरं विधिना प्रदक्षिणं कृत्वा पृथक् पृथग् धूपदीपभक्ष्यपानकानि च हस्तप्रक्षालनार्थं जलं च समर्पयेत्। व्रतानुष्ठानस्य फलात् मुनयः सदा तृप्यन्तु, यच्चोपासना मया क्रियते, तां ते गृह्णन्तु; मुनिभ्यः नमः। पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, प्राचेतस, वसिष्ठ, मरीचि, अत्रयः—यूयं सर्वेऽप्येतानि अर्घ्याणि स्वीकुर्वन्तु; नमो वः सर्वेभ्यः। एवं सुमनोहरधूपदीपैः पूजा विधिवत् क्रियते चेत्, तस्य पुण्यस्य प्रभावात् पितॄणां मोक्षः संपद्यते। पूर्वकर्मणां फलात् रजोगुणस्य च प्रभावेन दोषाः जायन्ते; किन्तु, पुत्र, एतद्व्रतानुष्ठानस्य कृते तस्य निःसंशयं मोक्षः लभ्यते। सः तद्व्रतं मोक्षार्थं पितॄणां च हिताय अकरोत्; तेन पितरः शुभैः संकल्पैः मोक्षमार्गे प्रस्थिताः। पुण्यं ऋषिपञ्चमीव्रतं ब्राह्मणानां हिताय प्रोक्तम्; ये नरश्रेष्ठाः तद्व्रतमाचरन्ति, ते भाग्यवन्तः स्मृताः। ये नरश्रेष्ठाः उत्तमं ऋषिव्रतं कुर्वन्ति, तेहि इह बहुभोगान् अनुभूय विष्णोः धाम प्राप्नुवन्ति। एवं श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे उमापतिनारदसंवादे सप्तसप्ततितमोऽध्यायः 'ऋषिपञ्चमीव्रतनिर्णयः' नाम्ना पंचपञ्चाशत्सहस्रश्लोकसंख्यायां समाप्तः। ततः पार्वती देवी उवाच—“भगवन्, पुनः गङ्गायाः माहात्म्यं विस्तरेण कथय, यच्छ्रवणेन सर्वे मुनयः पुनः पुनः वैराग्यं प्राप्नुवन्ति। सर्वेश्वर, प्रभो, सा कियान् महिमा? उत्पत्तिं पूर्वं श्रुतवती, किन्तु यः महिमा सः न श्रुतः। त्वं सर्वभूतानां प्रथमः, सनातनदेवः असि।” महादेव उवाच—“ऋषयः बृहस्पतेः तुल्यबुद्धयः, इन्द्रसमानवीर्यश्च, भीष्मं शरशय्यायाम् उपविष्टं द्रष्टुम् आगताः। अत्रि, वसिष्ठ, भृगु, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, अङ्गिरा, गौतम, अगस्त्य, सुमति, संयतात्मा च तत्र आगच्छन्। विश्वामित्र, स्थूलशिरा, सर्वज्ञः, प्रमथनाथः, रैभ्य, बृहस्पति, व्यास, पावन, कश्यप, ध्रुवः च। दुर्वासा, जमदग्नि, मार्कण्डेय, गालव, उशनस्, भरद्वाज, क्रतु, आस्तिकः अपि। स्थूलाक्ष, सर्वलोकाक्ष, कण्व, मेधातिथिः, कुश, नारद, पर्वत, सुधन्वा, च्यवनद्विजः। मतिभू, भुवन, धौम्य, शतानन्द, कृतव्रण, जामदग्न्य, राम, ऋचीकः, अन्ये च तत्र आगताः। ततः धर्मपुत्रः सह भ्रातृभिः सम्यक् प्रणम्य, तान् लोके पूज्यान् ऋषीन् विधिवत् अर्चयामास। ते महात्मानः तपस्विनः पूजिताः सुखेन उपाविशत्; ते भीष्मसहिताः दिव्यधर्माश्रितं संवादं कृतवन्तः। संवादावसाने तैः विशुद्धचित्तैः मुनिभिः भीष्माय शीर्षभिः प्रणम्य, युधिष्ठिरः तं पप्रच्छ। युधिष्ठिर उवाच—“कानि क्षेत्राणि पुण्यतमानि? के गिरयः? के वा आश्रमाः? धर्मकामैः के नित्यं सेवनीयाः? एतद् वद पितामह।” भीष्म उवाच—“अत्र, नरश्रेष्ठ, प्राचीनं इतिहासं स्मरन्ति—उञ्जीविवृत्तिकस्य मुनेः सिद्धेन च संवादः। कश्चित् सिद्धः सर्वां पृथिवीं परिभ्रम्य, महानात्मनः शिबेः उञ्जीविवृत्तिकस्य गृहम् आगतः। सः सदा संयतात्मा, आत्मतत्त्ववित्, आत्मज्ञाने च कर्मणि च कुशलः, रागद्वेषविवर्जितः, ज्ञानकर्मसु निपुणः। सः सदा वैष्णवानां श्रेष्ठः, विष्णुधर्मपरायणः, वैष्णवानां निन्दां न कदापि कृतवान्, धर्मनिष्ठः च। सदा योगाभ्यासरतः, शङ्खचक्रधरः, सत्यदर्शी, श्रीकान्तभक्तः, त्रिसन्ध्योपासकः। वेदवेदाङ्गविद्, धर्माधर्मविवेकी, नित्यं वेदपारायणः, अतिथिपूजनरतः। सः उञ्जीविवृत्तिषु स्थिरः, पुण्यक्षेत्राभिमानी, स्वयम्भुवेदचारितं यत् किंचित् गीतं तद् ध्यायन्। द्विजः सः विष्णुरूपधारी, वेदेषु यत् ध्यानं गीतं च तद् सर्वं वेद; धर्मार्थविषये सदा स्पष्टबुद्धिः, अक्षरनिष्ठचित्तः। कदाचित् सः शिबेः गृहम् अगच्छत्; तं दृष्ट्वा शिबिः सुसंस्कृत्या अतिथिपूजनं कृतवान्। तस्मिन् समये शिबिः तस्य क्षेत्राणां कुशलं पप्रच्छ। उञ्जीवी उवाच—‘के क्षेत्राणि, के जनपदाः, के गिरयः, के आश्रमाः पुण्याः? स्नेहात् तानि मे दर्शय।’ सिद्ध उवाच—‘यत्र त्रिपथगा गङ्गा नित्यं वर्तते, तानि क्षेत्राणि, तान् जनपदान्, तान् गिरीन्, तान् आश्रमान् च पुण्यानि। तपसा, ब्रह्मचर्येण, यज्ञैः, दानैः वा, यः पदं न प्राप्यते, तद् गङ्गासेवया लभ्यते। गङ्गाजले स्नातानां संयतात्मनां यत् तुष्टिः जायते, सा न शतयज्ञैः अपि लभ्यते। यथा सूर्यस्योदयेन तमः नश्यति, तथा गङ्गास्नातः पुरुषः पापं त्यक्त्वा दीप्तिमान् भवति। यथा काष्ठपुञ्जः अग्निना नश्यति, तथा गङ्गास्नानात् सर्वपापं विनश्यति। यः गङ्गाजलं सूर्यकिरणैः तप्तं पिबति, सः गोहत्यापापात् विमुक्तः, अग्नितः अपि शुद्धतरः भवति। यः एकपादेन अपि गङ्गास्नानं करोति, सः सहस्रचन्द्रायणव्रतस्य पुण्यं अतिक्रम्यति।