ततः महाबाहो! तव पुरतः तव दासः तिष्ठति इति पुष्पकस्य दीर्घं भाषणं श्रुत्वा नरपतिः तान् महर्षीन् प्रणम्य दिव्यं विमानं आरुरोह। धनुः तूणं च दिव्यं खड्गं च गृहीत्वा, सौमित्रिं भरतं च तौ वीरौ नगरे स्थापयित्वा, सः रामः पश्चिमदिशं प्रति शीघ्रं प्रस्थितः, महता एकाग्र्येण विचरन्। उत्तरं गत्वा, पुनः पश्चिमदिशं, हिमालये विश्रान्तः, ततोऽपि पूर्वदिशं गतः सः राजन् सर्वं अपि निरीक्ष्य तत्र अपश्यत्। सर्वाः दिशः धर्मनिष्ठः निर्मलः दर्पणसदृशः दृष्ट्वा, रघुनन्दनः दक्षिणदिशं प्रति अग्रे प्रस्थितः। तत्र पर्वतस्य उत्तरभागे महद् सरः अपश्यत्, यस्मिन्सरसि महर्षिः घोरं तपः आचरन् स्थितः। रामः एकं भयानकं तपस्विनं अपश्यत्, यः शीर्षे अधः कृत्वा लम्बमानः आसीत्। तम् उपसृत्य काकुत्स्थः तपस्विनं तपसा तिष्ठन्तं ददर्श। तदा रामः उवाच— "भाग्यशाली त्वं, अमराणां इव दीप्तिमान्। कस्मिन्गर्भे तपोवृद्धिः दृढनिश्चयेन जायते? अहं दशरथस्य रामः, जिज्ञासया त्वां पृच्छामि— किं ते प्रयोजनं, स्वर्गलोको वा अन्यत् किमपि?" पुनः अपृच्छत्— "कस्मात् त्वं तपस्यसि, ब्राह्मणः किल त्वं, वा क्षत्रियः दुर्जयः? उत वैश्यो वा तृतीयवर्णः, शूद्रः वा? सत्यम् उक्त्वा ब्रूहि। तपः सदा सत्यमयं, स्वर्गस्य प्राप्तये।" "तपः सात्त्विकं राजसं च, यच्च तत् तपः सत्यमयं, ब्रह्मणा लोकार्थाय सृष्टम्। क्षत्रियाणां घोरतेजः राजसं प्रोक्तम्, परेषां नाशाय असुरं च। यः स्वाङ्गानि गुह्यति रक्तलेपनानि, पंचाग्निं साधयति, सिद्धिं वा मृत्युम् वा प्राप्नोति— तस्य एषा वृत्तिः असुरी। न त्वां द्विजं मन्ये। सत्यवदनात् सिद्धिः, अनृतात् न जीवितम्।" एवं रामस्य निष्कलुषकर्मणः वचनम् श्रुत्वा, सः अधोमुखः स्थितः तपस्वी इदं वाक्यम् अवदत्— "स्वागतम् ते, नरश्रेष्ठ; चिरात् दृष्टोऽसि राघव। अहं तव पुत्रवत्, त्वं पितृवत् मे, पापरहित। अथवा न एवम्, राजा सर्वस्य पिता। त्वं पूज्यः, वयं तव राज्ये तपः कुर्मः। अत्र वसामः, एष भागः स्वयम्भुवाऽपूर्वं सृष्टः। न वयं भाग्यवन्तः, राम; त्वमेव भाग्यवान्, राजन्। तव राज्ये एवम् ऋषयः सिद्धिं इच्छन्ति। मम तपसा त्वं सिद्धिं प्राप्नुहि, राघव।" "यथा त्वया पृष्टः, कस्मिन्जन्मनि अहं तपः आरेभे— अहं शूद्रयोनिजः, घोरं तपः आचरामि। दिव्यत्वं प्राप्नुयाम्, राम, अनेनैव देहे। न अनृतं वदामि, राजन्; देवान् जितुम् इच्छामि। जानिहि मां शूद्रं, काकुत्स्थ, नाम्ना शम्बूकः।" इति उक्त्वा, काकुत्स्थः दिव्यं दीप्तिमन्तं खड्गं निष्कृष्य, निर्मलं खड्गं शय्यायां निष्कर्ष्य, राघवः तस्य शिरः छित्त्वा अपातयत्। तस्मिन् शूद्रे हते, देवा इन्द्राग्निप्रमुखाः पुनः पुनः काकुत्स्थं सत्कृत्य "साधु साधु" इति प्रहृष्टाः। दिव्यः सुगन्धिपुष्पवृष्टिः दिवः पतित्वा राघवस्य सर्वत्र व्यसृज्यत। तदा प्रमुदिताः देवा रामं वाक्यविशारदं वाक्यम् ऊचुः— "एष धर्म्यः कार्यः त्वया कृतः, रघुनन्दन। वरं वृणुष्व, राम, यं इच्छसि।" "तव कृत्येन अयं शूद्रः देहेन स्वर्गं गतः।" इति देववचनं श्रुत्वा, राघवः प्रसन्नचित्तः कृताञ्जलिः सहस्राक्षं पुरन्दरं प्रार्थयामास— "यदि देवाः मयि तुष्टाः, यदि अहं वरार्थी— यदि मम कर्मणा तुष्टाः, तर्हि ब्राह्मणस्य पुत्रः जीवतु। एष एव परमः वरः मया इच्छितः।" "मम दोषात्, सः ब्राह्मणपुत्रः एकपुत्रः, अकाले कालवशात् यमक्षेत्रं गतः। तं जीवय, भगवन्; न गुरोः प्रति अनृतं भवेत्। ब्राह्मणस्य याचना श्रुता, तव पुत्रः जीवतु। मम आयुषः अर्धेन वा, पूर्णेन वा, बालकं जीवनं ददामि; एष एव मया वृतः वरः, कोटिशः अन्येभ्यः श्रेयान्।" एवं राघवस्य वचनं श्रुत्वा, देवश्रेष्ठाः हर्षस्नेहपूरिताः महात्मानं प्रत्युवाचुः— "शान्तिं गच्छ, काकुत्स्थ; ब्राह्मणस्य एकपुत्रः पुनः जीवितः स्वबन्धुभिः सह संगतः। यदा शूद्रः हतः, तदा एव क्षणेन सहसा जीवितं प्राप।" "शुभं ते अस्तु, सौम्य; गच्छामः वयं अगस्त्याश्रमं द्रष्टुं महर्षिम्।" इति प्रतिज्ञाय, रघुनन्दनः सुवर्णमालिनं पुष्पकं विमानं आरोहत्। ततः पुलस्त्यः उवाच— तस्मिन्काले, देवा विविधैः विमानैः प्रययुः, रामः च शीघ्रं पद्मयोनिः आश्रमं प्रति अन्वगच्छत्। भगवता पूर्वं उक्तं, पुनः आगन्तव्यं कर्म सम्पादयितुं, यतः पूर्वम् सभायां माम् द्रष्टुं आगतः।