नारदेन तदा राज्ञे राघवे कथं दीयते स्म—"यदि कश्चित् दुष्टात्मा नगरे पापकार्याणि करोति, नरश्रेष्ठ, स शीघ्रं महाकल्पान्तपर्यन्तं नरके पतति। तस्य पापस्य त्वं, नृपश्रेष्ठ, चतुर्थांशं भोक्तासि; अतः स्वं स्वं देशं प्रतिगच्छ। यत्र यत्र पापदृष्टिः भवति, तत्र तत्र यत्नपूर्वकं धर्मपालनं कुरु; एवं तव धर्मः च बलं च वृद्धिं यास्यतः। एवं भविष्यति, नरश्रेष्ठ, अयं च बालकः जीविष्यति।" इति नारदवाक्यं श्रुत्वा, राघवः विस्मयमगमत्। सः परमं हर्षं प्राप्य लक्ष्मणं प्रति उवाच—"गच्छ सौम्य, द्विजश्रेष्ठं सान्त्वय, लक्ष्मण। बालस्य च शरीरं तैलपूर्णे पात्रे स्थापय, उत्तमगन्धैः सुगन्धितैश्च तैलैः सम्यग् योजय। यथा बालकः न म्लायते, तथैव व्यवस्थितं कुरु; यथा अस्य निष्पापकर्मणः शरीरस्य रक्षणं स्यात्। न किञ्चिद् आपद्, न च भङ्गः स्यात्; एवं कुरु।" इति सः शुभलक्षणः सौमित्रिं सम्यगादिशत्। ततः सः महात्मा राघवः मनसा पुष्पकं स्मृत्वा आहूतवान्। तद् दिव्यं स्वर्णमाल्यभूषितं कामगं विमानं तस्य चिन्तां ज्ञात्वा त्वरितमुपस्थात्। क्षणेनैव तत् राघवस्य समीपं प्राप्तम्। स विमानः कृताञ्जलिः उवाच—"अहं तव समुपस्थितः, नराधिप। त्वत्साम्निध्ये, महाबाहो, तव दासः स्थितः।" पुष्पकस्य दीर्घं वचनं श्रुत्वा, नृपः तान् महर्षीन् प्रणम्य विमानमारोहत्; धनुः तूणीरं च दिव्यं खड्गं च गृहीत्वा। सौमित्रिं भरतं च नगरस्थौ कृत्वा, सः राघवः पश्चिमदिशं प्रति शीघ्रं प्रययौ, महतीं एकाग्रतां कृत्वा सर्वत्र अन्वेषणं कुर्वन्। स उत्तरदिशं, पश्चिमदिशं हिमालयं च गत्वा, पुनः पूर्वदिशं अपि दृष्टवान्। तदा सर्वं देशं निर्मलाचारं दर्पणसदृशं शुद्धं दृष्ट्वा, रघुनन्दनः दक्षिणदिशं प्रति जगाम। उत्तरपर्वतस्य पार्श्वे सः महद् सरः अपश्यत्; तस्मिन् सरसि तु एकः तपस्वी घोरं तपश्चर्यां कुर्वन् आसीत्। सः राघवः तं भीषणं तपस्विनं, अधोमुखं लम्बमानं दृष्ट्वा, समीपमुपेत्य तं मुनिं तपस्यन्तं अपश्यत्। तदा राघवः उवाच—"भाग्यवान् त्वं, देवराजोपमप्रभः। कस्मिन् कुले एषा दृढनिश्चया तपोवृद्धिः जायते? अहं रामो दशरथात्मा; कौतूहलात् त्वां पृच्छामि—किं तव प्रयोजनं स्वर्गलोके वा अन्यत्र वा? किमर्थं तपस्यसि? ब्रूहि, ब्राह्मणः असि वा, वा क्षत्रियः दुर्जयः? उत वैश्यो वा तृतीयवर्णः, शूद्रः वा? सत्यम् वद। तपः सदा सत्यमयं, स्वर्गसाधनाय। तपः सात्त्विकं राजसं च, सत्यमयं तपः; ब्रह्मणा लोकहिताय सृष्टम्। क्षत्रियाणां घोरतेजः राजसं प्रोक्तम्; तदसुरं निग्रहाय परेषां। यः स्वाङ्गानि रक्तलेपितानि गुह्यति, पञ्चाग्निं साधयति, सिद्धिं वा मृत्युम् वा प्राप्नोति—एषा तव वृत्तिः असुरी, न त्वां द्विजं मन्ये। सत्यम् उक्त्वा सिद्धिः, अनृतात् न जीवेत्।" एवं रामस्य वचः श्रुत्वा, सः अधोमुखः स्थित्वा प्रत्युवाच—"स्वागतम्, नृपश्रेष्ठ; चिरकालानन्तरं दृष्ट्वा त्वां, राम। अहं तव पुत्रः इव, त्वं च पितेव मम, अनघ। अथवा न एवम्; राजा हि सर्वेषां पितेव। त्वं पूज्यः, नृप; वयं तव राज्ये तपः कुर्मः। वयं अत्र वसामः; एष भागः पूर्वं स्वयम्भुवा सृष्टः। न वयं भाग्यवन्तः, राम; त्वमेव भाग्यवान्, नृप। तव राज्ये एव वयं तपोऽभिलाषिणः। मम तपसा त्वं सफलो भव, राघव। यथाऽन्वपृच्छः, कस्मिन् जन्मनि अहं तपः आरेभे? अहं शूद्रयोनि जातः, घोरं तपः आरेभे। दिव्यत्वं इच्छामि, राम, अनेनैव देहे, स्थिरव्रत। न अनृतं वदामि, नृप; देवलोकविजयं इच्छामि। माम् शूद्रं विद्धि, काकुत्स्थ, नाम्ना शम्भूकः।" एवमुक्ते, काकुत्स्थः दिव्यं निर्मलं खड्गं निष्कृष्य, शिरः छित्त्वा तस्य शूद्रस्य प्राणान् जहार। तस्मिन् हते, देवा इन्द्राग्निप्रमुखा पुनः पुनः काकुत्स्थं "साधु साधु" इत्यभ्यनन्दन्। दिव्यः सुगन्धिपुष्पवृष्टिः दिवः समुत्पत्य राघवस्य सर्वत्र अपत्यपतत्। ततो हृष्टाः देवा रामं वाक्यकुशलं प्रीत्या ऊचुः—"एष धर्म्यः कार्यः त्वया कृतः, सौम्य, रघुनन्दन। वरं वृणुष्व, राम, यं यं इच्छसि। तव कृत्या एष शूद्रः देहेन स्वर्गं गतः।" एवं देववचनं श्रुत्वा, राघवः प्रसन्नचित्तः कृताञ्जलिः सहस्राक्षं पुरन्दरं प्रति उवाच—"यदि देवाः मयि तुष्टाः, यदि अहं वरार्हः, यदि मम कर्मणि तुष्टिम् आप्नुथ, तर्हि ब्राह्मणपुत्रः जीवेत्। एष एव उत्तमः वरः मम इच्छितः।