वसिष्ठस्य समीपे स्थित्वा, नारदः दुःखितस्य राज्ञः वचांसि मुनिसन्निधौ श्रुत्वा प्रत्युवाच। स उवाच— "श्रूयतां, राम, कथं पुत्रनाशः कालेन समुपस्थितः। कृतयुगे पूर्वं ब्राह्मण एव सर्वत्र प्रधानः आसीत्। तदा ब्राह्मणातिरिक्तः कश्चित् तपः न अकरोत्, हे राघव; सर्वे तदा अमराः दीर्घायुषः च आसन्। ततः त्रेतायुगसमये श्रेष्ठौ ब्राह्मणक्षत्रियौ वर्गौ प्रवर्तेताम्; द्वापरे तु अधर्मः तयोः, तथा वैश्यशूद्रयोः अपि प्रविवेश। एवं सततम् अनृतं समुत्पन्नम्; त्रयोऽधर्मस्य अंशाः अभवन्, धर्मस्य तु एकः अंशः शेषः। तदा ब्राह्मणप्रधानाः वर्गाः अतिभीताः अभवन्; पुनः द्वितीयः धर्मभागः प्रतिष्ठापितः। तस्मिन् द्वापरे तपः वैश्यजातिषु प्रविष्टम्; त्रिषु युगेषु धर्मभेदः तदा अपि स्थितः। अथ कलेः, अस्य वर्तमानस्य चान्तिमस्य युगस्य आगमे, अधर्मः अनृतं च ववृधाते, नरश्रेष्ठ। कलेः युगे शूद्रजातिषु अपि तपः समुत्पत्स्यते; तव राज्ये, राजन्, कठोरं तपः भविष्यति। तत्र दुष्टचित्तः शूद्रः तपः कृत्वा पुत्रवधं अकरोत्; यत्र यत्र अधर्मः वा कुत्सितकर्म वा राज्यमण्डले दृश्यते— यदि दुष्टात्मा तादृशं कर्म नगरे करोति, नृपश्रेष्ठ, सः शीघ्रं यावत् कल्पान्तम् नरकं याति। तस्य पापस्य, राजन्, त्वं चतुर्थांशं भुङ्क्ष्व; नरश्रेष्ठ, स्वदेशं प्रतिगच्छ। यत्र यत्र पापं पश्यसि, तत्र यत्नात् प्रवर्तस्व; एवं तव धर्मः वर्धिष्यते, बलं च तद्वत्। एवं भविष्यति, नरश्रेष्ठ, अयं च बालकः जीविष्यति।" एवं नारदवचः श्रुत्वा, राघवः आश्चर्येण परिपूर्णः अभवत्। सः अतुलां हर्षानुभूतिं प्राप्य लक्ष्मणं प्रति उवाच— "गच्छ, सौम्य, श्रेष्ठं ब्राह्मणं सान्त्वय, लक्ष्मण। च बालस्य देहम् तैलपूर्णे पात्रे स्थापय, उत्तमैः गन्धैः सुगन्धितैः च तैलैः सह। यथा बालकः न म्लायते, तथा कुर्याः; यथा तस्य शान्तकर्मणः शरीरस्य रक्षणं भवेत्। न चापद् आगच्छेत्, न च भङ्गः; एवं कुरु।" एवं सौमित्रिं समादिश्य, श्रीलक्ष्मणः शुभलक्षणः। ततः श्रीरामः मनसा पुष्पकं समाह्वयत्; तस्य संकेतं ज्ञात्वा, स कामगम्यः सुवर्णभूषितः विमानः समुपस्थितम्। क्षणेन एव राघवस्य समीपं प्राप्य, सः अञ्जलिं कृत्वा उवाच— "अत्रास्मि, नृपते।" "त्वत्समक्षं, महाबाहो, अहं तव सेवकः स्थितः।" इति पुष्पकस्य दीर्घं भाषणं श्रुत्वा, पुरुषसिंहः सः महर्षीन् प्रणम्य विमानमाधिरोहत्; धनुः तूणीरं च दिव्यं खड्गं च गृहीत्वा। सौमित्रिं भरतं च नगरस्थौ कृत्वा, सः पश्चिमदिशं प्रति शीघ्रं प्रस्थितः, महतीं एकचित्ततां कृत्वा सर्वत्र विचिन्वन्। उत्तरदिशं गतः, पश्चिमदेशं च विश्राम्य हिमालये स्थितः; पूर्वदिशं च गतः, राजा तत्रापि दृष्टवान्। सर्वान् देशान् अपि दृष्टवान्, ये शुद्धाचाराः निर्मलाः इव दर्पणाः; ततः रघुनन्दनः दक्षिणां दिशं प्रति अग्रे गतः। पर्वतस्य उत्तरभागे महार्द्रं सरः अपश्यत्; तस्मिन्सरः तपस्वी कठोरं तपः कुर्वन् आसीत्। राघवः तत्र उर्ध्वबाहुं, अधःमुखं घोरं तपस्विनं ददर्श; स समीपं गत्वा, ककुत्स्थः तं मुनिं तपस्यन्तं अपश्यत्। राघवः उक्तवान्— "धन्योऽसि त्वं, दिव्यैः तेजोभिः सन्निभः। कस्य जातौ दृढनिश्चयेन एष तपः वृद्धिं याति? अहं रामः, दशरथस्य पुत्रः; कौतूहलात् त्वां पृच्छामि— किं तव लक्ष्यं, स्वर्गलोकः वा अन्यत् किमपि? किमर्थं तपस्यसि? श्रोतुमिच्छामि, तपस्विन्। ब्राह्मणोऽसि किल, वा क्षत्रियः दुर्जयः? उत वा वैश्यः तृतीयवर्णः, अथवा शूद्रः? सत्यं वद। तपः सत्यरूपं सदा, स्वर्गलाभाय। तपः सात्त्विकं राजसं च, तच्च सत्यरूपं; तत् ब्रह्मणा लोकहिताय सृष्टम्। क्षत्रियाणां घोरं तेजः राजसं प्रोक्तम्; तदसुरं निग्रहाय परेषां कथ्यते। यः स्वाङ्गानि गुह्यति, रक्तलेपनानि, यः पञ्चाग्निं साधयति, यः सिद्धिं वा मृत्युम् आप्नोति— तव एष भावः असुरभावः, न त्वां द्विजं पश्यामि। सत्यवचनात् सिद्धिः, अनृतात् न जीवितम्।" एवं रामस्य निष्कलुषकर्मणः वचः श्रुत्वा, सः अधोमुखः तपस्वी प्रत्युवाच— "स्वागतम्, नृपश्रेष्ठ; चिरात् त्वं दृष्टः, राघव। अहं तव पुत्रवदस्मि, त्वं च पितेव मयि, निष्पाप। अथवा न तथा; राजा सर्वेषां जनकः। त्वं पूज्यः, नृपते; वयं तव राज्ये तपः कुर्मः। वयं अत्र वसामः; एष प्रदेशः पूर्वं स्वयम्भुवाऽपि कृतः। न वयं पुण्यवन्तः, राम; त्वं पुण्यवान्, नृपते। तव राज्ये एव तपस्विनः एवं सिद्धिं इच्छन्ति। मम तपसा, राघव, त्वं सिद्धिं प्राप्नुहि।