रामः धर्मं नूनम् करिष्यामीति निश्चित्य, धर्म एव हि परं पुरुषार्थमिति मनसि स्थापयन्, दशसहस्राणि वर्षाणि उत्तमानि धर्मेण राज्यं चकार। तानि वर्षाणि दानहोमादिभिः क्षिप्रमिव व्यतीयुः, स महात्मा राघवः स्वजनान् रक्षितुम् अव्यग्रचित्तः स्थितवान्। तस्मिन् दिने एव ग्राम्यः कश्चित् वृद्धः ब्राह्मणः मृतपुत्रं गृहीत्वा रामस्य द्वारम् आगतः। स स्नेहेन विविधानि वचनानि उवाच— "किं पापं पूर्वदेहे मम पुत्रेण कृतम्?" इति। "एकपुत्रोऽहम्, तस्य बालस्य मृत्युः कुतः? पञ्चवर्षे एव प्राणान् त्यक्तवान्, यौवनम् अपि न प्राप्तः।" "मम दुःखाय स बालकः अकालमृत्युम् आप्तः, पितुः कर्माणि अकृत्वा यमक्षेत्रम् गतः।" "रामस्य एव किल दोषात् तव मृत्युः जातः, बालब्राह्मणस्त्रीवधेन राघवस्य विनाशः भवति।" "नूनं यदि अहम् अपि म्रियेत, तर्हि रामः सीतया सह नश्येत्।" एवं ब्रुवाणस्य ब्राह्मणस्य वचनानि श्रुत्वा, रामः शोकविषादसमन्वितः सन् तं ब्राह्मणं प्रत्यषेधयत्। ततः वसिष्ठं प्रति उवाच— "इदानीं किम् कर्तव्यम्? किम् उपायः?" इति। "अग्नौ आत्मानं समर्पयामि, वा गिरितः पतामि; ब्राह्मणवाक्यानि श्रुत्वा कथं शुद्धिम् आप्नुयाम्?" इति। तदा वसिष्ठस्य पुरतः स्थितः नारदः तं दुःखितं राजानम् उक्तवान्— "शृणु राम! किमर्थं बालानां नाशः जातः। कृतयुगे सर्वत्र ब्राह्मण एव श्रेष्ठः आसीत्। तदा ब्राह्मणात् अन्यः तपः न अकरोत्; सर्वेऽपि अमराः दीर्घायुषः च आसन्। त्रेतायुग आगते, ब्राह्मणक्षत्रियश्रेष्ठता अभवत्; द्वापरे अधर्मः तेषु प्रविष्टः, तथा वैश्यशूद्रेषु अपि।" "तत्र सत्यम् नष्टम्, त्रयोऽधर्मस्य भागाः, एकः धर्मस्य अवशिष्टः। ब्राह्मणमुख्याः भीताः, द्वितीयो धर्मभागः पुनः स्थापितः।" "द्वापरे तु वैश्यजातेः तपः प्रविष्टम्, तत्र युगत्रयस्य धर्मभेदः स्थितः। अधुना कलियुगे समुपस्थिते, अधर्मः अनृतं च वर्धते। कलौ शूद्रजन्मनां तपः भविष्यति; तव राज्ये महत्तपश्चरणं भविष्यति।" "कश्चित् दुष्टबुद्धिः शूद्रः तपः अकरोत्, तेन बालहत्या जाता। यत्र अधर्मः राज्ञः विषये दृश्यते—" "दुष्टात्मा यदि नगरे पापं करोति, सः शीघ्रं यावत् कल्पान्तम् नरकं याति। तस्य पापस्य राजन् त्वं चतुर्थांशं भुङ्क्ष्व; स्वक्षेत्रे प्रतिपद्य यथायोग्यं कार्यं कुरु।" "यत्र पापं पश्यसि, तत्र यत्नपूर्वकं धर्मे स्थित्वा, धर्मः बलं च वर्धिष्यते।" "एवं स्यात्, बालकः अपि जीविष्यति।" इति नारदवाक्यानि श्रुत्वा, राघवः विस्मयमगमत्। सः अतुलां प्रीतिम् अनुभूय लक्ष्मणं प्रति उवाच— "गच्छ सौम्य! ब्राह्मणश्रेष्ठं सान्त्वय, लक्ष्मण।" "बालस्य शरीरं तैलपूर्णे पात्रे स्थापय, सुरभितैः गन्धैः श्रेष्ठैः तैलैश्च युतम्।" "यथा बालः न म्लायते, तथा व्यवस्थां कुरु; बालस्य शरीरं निःक्लेशं रक्ष्यताम्।" "कोऽपि व्यसनं न भवेत्, सर्वं यथोचितं कुरु।" इति सौमित्रिं समादिश्य, लक्ष्मणः शुभलक्षणः तद् अकरोत्। ततः श्रीरामः मनसा पुष्पकं स्मृतवान्; तज्ज्ञात्वा, स कामगम्यं सुवर्णमयमयानं समुपस्थितम्। क्षणेन एव राघवस्य समीपम् आगतम्; स पाणिपुटं कृत्वा उवाच— "अत्रास्मि राजन्।" "त्वत्समीपे अहम्, आदेशानुग्राही सेवकः।" पुष्पकस्य दीर्घवचनं श्रुत्वा, नरपतिः महर्षीन् प्रणम्य विमानम् आरोहत्, धनुः तूणीरं च खड्गं च आदाय। सौमित्रिं भरतं च नगरे स्थित्वा, सः पश्चिमदिशं प्रति शीघ्रं प्रययौ, चित्तैकाग्र्येण विचरन्। उत्तरां दिशं गत्वा, पश्चिमदिशि हिमालये विश्राम्य, पूर्वदिशमपि गत्वा सर्वं ददर्श। सर्वान् देशान् निरीक्ष्य, स्वशुद्धाचारः विमलदर्शी रघुनन्दनः दक्षिणदिशं प्रति जगाम। तत्र पर्वतानां उत्तरभागे महद् सरः दृष्टवान्; तस्मिन् सरसि कश्चित् महर्षिः घोरं तपश्चरन् आसीत्। रामः तं कठोरतपस्विनं, अधोमुखं लम्बमानं दृष्ट्वा, समीपं गत्वा काकुत्स्थः तं तपस्विनं अपश्यत्। रामः उवाच— "भवान् धन्यः, अमरैः इव दीप्तिमान्। कस्मिन् कुले तपोवृद्धिः दृढनिश्चयेन जायते?" "अहं दशरथस्य पुत्रः रामः अस्मि; कौतूहलात् पृच्छामि— किम् तव प्रयोजनम्? स्वर्गलोकः वा अन्यद् किमपि?" "कस्मात् तपश्चर्यां करोति? श्रोतुम् इच्छामि, तपस्विन्। ब्राह्मणः असि किल, वा दुरजयः क्षत्रियः?