रावणः तु महापापात्मा सीतां, तव भार्यां, हे रघुवृषभ, बलात् अपाहरत्। तस्यैव शक्त्या स राक्षसाधमः निहतः। त्वं च, हे राम, एकाकी एव तं रणाङ्गणे निर्जित्य हन्यः; यद् कर्म त्वया कृतम्, तत् अन्येन कर्तुं न शक्यं। अस्माभिः तव सन्दर्शनार्थं आगत्य, त्वां दृष्ट्वा, वयं सर्वे शुद्धाः अभवाम; तव दर्शनात्, हे नृप, वयं सर्वे तपस्विनः जाताः स्म। अद्य रावणवधेन लोके दुःखक्षयः सम्पन्नः; त्वया, हे वीर, इयं पुण्या पृथिवी अभयदायिनी कृताऽस्ति। सौभग्येन त्वं, हे काकुत्स्थ, जयेन च अनन्तवीर्येण च विराजसे; त्वां दृष्ट्वा, संवाद्य, वयं स्वाश्रमं प्रतियास्यामः। यदा त्वं वनं प्रविष्टः, तदा मया, हे रिपुसूदन, इन्द्रधनुः, द्वौ अक्षय्यौ तूणी, महद् कवचं च तुभ्यं समर्पितम्। पुनरपि मम आश्रमं त्वं आगन्तव्यः, हे रघुवर; एवं उक्त्वा ते सर्वे महर्षयः दृष्टेऽन्तर्धानं गताः। तदनन्तरं, तेषां मुनिश्रेष्ठानां गतेषु, रामः धर्मात्मा किम् ऋषिणा सूचितं कर्तव्यं इति चिन्तयितुम् आरब्धवान्। 'पुनरपि मुन्याश्रमं गन्तव्यम्, हे रघुनन्दन; अवश्यं मम अगस्त्यस्य सन्निधिं गन्तव्यम्।' 'तत्र दिव्यं रहस्यं श्रोतव्यम्, यत् च अन्यत् कर्तव्यं सः वदेत्।' इति चिन्तयन् रामः तेजस्वी तस्यां स्थितौ। 'धर्मं नूनं करिष्यामि, धर्मः एव परं गतिः' इति निश्चित्य, दशसहस्रवर्षाणि श्रेष्ठानि स राज्यं कृतवान्। तानि वर्षाणि, दानं यजनं च कृत्वा, एकवर्षवत् व्यतीयुः; स च महात्मा राघवः प्रजाः पालयामास। तस्यैव दिने, ग्रामात् वृद्धः ब्राह्मणः मृतपुत्रं गृह्णन् रामद्वारं प्राप्तः। स स्नेहपूर्णानि वचनानि उवाच— 'पूर्वजन्मनि मम पुत्रेण किम् अपकारं कृतम्?' 'एकपुत्रः सन्, अहं तं मृतं पश्यामि—बाल एव, यौवनं न प्राप्तः, पञ्चवर्षे एव प्राणान् त्यक्तवान्।' 'मम पुत्रः अकालमृत्युम् आपन्नः, दुःखाय; पितृकर्म न कृत्वा यमलोकं गतः।' 'रामस्यैव दोषात् तव मृत्युः प्राप्तः; बालस्य, ब्राह्मणस्य, स्त्रियाः वा वधः राघवस्य विनाशाय भवति।' 'न संशयः, यदि अहं म्रियेत, रामः स्वपत्नीसमेतः नाशं यास्यति।' इत्येतानि श्रुत्वा रामः शोकसन्तप्तः दुःखितः अभवत्। स तं ब्राह्मणं निरुद्ध्य, वसिष्ठं प्रति रामः उवाच— 'इदानीं किम् अहं करवाणि, एवं स्थिते?' 'जीवनं वह्नौ समर्पयिष्यामि, अथवा पर्वताद् आत्मानं क्षिप्स्यामि; कथं शुद्धिं प्राप्नुयाम्, ब्राह्मणवचनं श्रुत्वा?' इति वसिष्ठस्य पुरतः स्थितः, दुःखितस्य रामस्य वचनं श्रुत्वा, नारदः प्रत्युवाच। 'शृणु, राम, बालवधस्य कारणं यथा सम्प्राप्तम्; कृतयुगे पूर्वं ब्राह्मणः एव सर्वत्र श्रेष्ठः आसीत्।' 'ब्राह्मणं विना अन्यः कोऽपि तपः न अकरोत्, हे राघव; तदा सर्वे अमराः दीर्घायुषः च आसन्।' 'यदा त्रेतायुगं प्राप्तम्, तदा उत्तमा ब्राह्मणक्षत्रियवर्गाः प्रवर्तन्ते; द्वापरे अधर्मः तेषु, वैश्येषु, शूद्रेषु च प्रविष्टः।' 'एवं सततम् अनृतं जाता; त्रयोऽधर्मांशाः, एकः धर्मांशः अवशिष्टः।' 'तदा ब्राह्मणमुख्या वर्गाः भीताः अभवन्; पुनः द्वितीयः धर्मांशः स्थाप्यः।' 'तत्र द्वापरे तपः वैश्यवर्गे प्रविष्टम्; त्रिषु युगेषु धर्मभेदः स्थितः।' 'यदा अधुना कलियुगः प्राप्तः, तदा अधर्मः, अनृतं च वृद्धिं गताः, हे नरश्रेष्ठ।' 'कलौ तपः शूद्रजातिषु भविष्यति; तव राज्ये, हे नृप, घोरं तपः भविष्यति।' 'दुष्टबुद्धिः शूद्रः तपः अकरोत्, तेन बालवधः जातः; यत्र किञ्चिदधर्मः, अपात्रकृत्यम् वा राज्यमध्ये भवति—' 'तत्र दुष्टात्मा कश्चित् तादृशं कर्म कुर्वन्, हे नृपश्रेष्ठ, स शीघ्रं यावत् कल्पान्तं नरकं याति।' 'तस्य पापस्य त्वं, हे नृप, चतुर्थांशं भुङ्क्षे; हे नरश्रेष्ठ, स्वं राज्यं प्रतिगच्छ।' 'यत्र पश्यसि अधर्मं, तत्र यत्नेन प्रवर्तस्व; एवं तव धर्मः वृद्धिं यास्यति, बलं च।' 'एवं भविष्यति, हे नरश्रेष्ठ, अयं च बालः जीविष्यति।' इति नारदवचनेन राघवः विस्मयं जगाम। स अतुलं हर्षं प्राप्य लक्ष्मणं प्रति उवाच— 'गच्छ, सौम्य, ब्राह्मणश्रेष्ठं सान्त्वय, हे लक्ष्मण।' 'बालस्य शरीरं तैलपूर्णे पात्रे स्थापय, उत्तमगन्धैः सुरभितैः तैलैः च।' 'यथा बालः न क्षीयते, हे सौम्य, तथा व्यवस्थां कुरु; यथा बालस्य, शान्तकर्मणः, शरीरं रक्ष्यते।' 'न किञ्चिद् आपद्, न च विच्छेदः भवेत्; एवं कुरु।' इत्येवं सौमित्रिं समादिश्य, लक्ष्मणः शुभलक्षणः तदनुसारं चकार। ततः श्रीरामः मनसा पुष्पकं समाह्वयत्; तस्य चिह्नं विज्ञाय, तत् कामगं सुवर्णभूषितं यानं समुपस्थितम्। क्षणेन एव तत् राघवस्य समीपं प्राप्तम्; स च अञ्जलिं कृत्वा उवाच— 'अहं तव उपस्थितः, हे नराधिप।