महात्मानः ते मुनयः राघवस्य निवासं समुपेत्य, अगस्त्यस्य आज्ञया द्वारपालं शीघ्रं रामं निवेदयितुं प्रेषयन्। स द्वारपालः मुनीन् आगतान् समाशु निवेद्य, रामं दृष्ट्वा पूर्णचन्द्रमिव उदितं समवेक्षत। कौसल्यात्मज, शुभमस्तु ते; अद्य शुभप्रभातः, रघुनन्दनस्य उदयः द्रष्टुमागतः। अगस्त्यः मुनिभिः सहितः तव द्वारि तिष्ठति, राजन्। मुनीनामागमनं श्रुत्वा, रामः आदित्यसमप्रभः, तान् सविनयं प्रतिजग्राह। ततः स द्वारपालं उवाच—शीघ्रं प्रवेशय मुनिपुङ्गवान्; किं द्वारे स्थित्वा मुनयः प्रतीक्षन्ते? रामस्य आज्ञया द्वारपालः तान् मुनीन् सुकल्पितं प्रवेशयामास। मुनीन् आगतान् दृष्ट्वा रामः कृताञ्जलिः तान् अभ्यभाषत। रामः प्रणम्य तान् उपवेश्य सुवर्णमयेषु सुशोभनासु सुखासीनासु उपवेश्य, ते मुनिवर्याः कुशासनानि सर्वतः विततानि आसनानि उपवेश्य उपविशत। तत्र पुरोहितः पाद्यं, अर्घ्यं, आचमनीयं च दत्तवान्। रामः तेषां कुशलं पृष्ट्वा, सर्वे मुनयः वेदविदः महर्षयः तं प्राहुः—सर्वं कुशलं ते, महाबाहो रघुनन्दन; सौभाग्येन त्वां दृष्ट्वा, शत्रून् जित्वा सुरक्षितं पश्यामः। सीता तव भार्या, रावणेन पापात्मना हृता; तस्यैव शक्त्या स त्वया निहतः। त्वं एकाकिना सहायवर्जितः युद्धे तं रावणं हत्वा, यत् कृतं तत् अन्येन कर्तुं न शक्यम्। त्वां द्रष्टुं संवादं कर्तुं समागताः स्म; त्वां दृष्ट्वा वयं सर्वे तपस्विनः अभवाम। अद्य रावणवधेन अश्रुप्रशमनं कृतम्; वीर, त्वं भूमिं अभयां कृतवान्। सौभाग्येन त्वं विजयी च अपराजितवीर्यश्च; त्वां दृष्ट्वा संवादं कृत्वा वयम् आश्रमं प्रत्यागच्छामः। यदा त्वं वनं प्रविष्टः, अहं तुभ्यं इन्द्रधनुः, अक्षय्यौ तूणी, महद् कवचं च दत्तवान्। पुनः मम आश्रमं आगन्तव्यम्, रघुनन्दन। इति उक्त्वा सर्वे मुनयः दृष्टिपथात् अन्तर्धाय। मुनिप्रवरेषु गतेषु, रामः धर्मात्मा किं मुनिना कर्तव्यं सूचितम् इति चिन्तयामास। नूनं मुन्याश्रमं पुनरागन्तव्यम्; अगस्त्यस्य समीपं गन्तव्यम्। तेन दिव्यं रहस्यं श्रोतव्यम्, यद् अन्यत् कार्यं स निर्दिशेत्। इति चिन्तयन् रामः—धर्मं करिष्यामि, धर्म एव परं श्रेयः इति निश्चित्य, दशसहस्राणि वर्षाणि उत्तमानि राज्यं कृतवन्। स दानानि हुतानि च ददौ, तानि वर्षाणि एकवर्षवत् व्यतीयुः; स च महात्मा राघवः प्रजाः पालयन् स्थितः। तस्मिन्नेव दिने ग्राम्यः वृद्धः ब्राह्मणः मृतपुत्रं गृहीत्वा रामस्य द्वारि आगच्छत्। स स्नेहेन बहूनि वचनानि उवाच—किं पापं पूर्वदेहे मम पुत्रेण कृतम्? एकपुत्रोऽहं, किं कारणं बाल एव मृतं पश्यामि, यौवनं न प्राप्य, पञ्चवर्षे एव प्राणान् त्यक्तवान्। मम बालकः अकाले मृत्युमुपेत्य, पित्र्याणि अकर्त्वा यमक्षेत्रं गतः। रामस्य दोषात् एव मृत्युः त्वाम् उपागात्; बालहिंसा, ब्राह्मणहिंसा, स्त्रीहिंसा राघवस्य नाशाय भवति। न संशयः, यदि अहं म्रियेत, रामः सीतया सहितः विनश्येत्। इति श्रुत्वा रामः शोकविह्वलः दुःखेन पीडितः। स ब्राह्मणं निवार्य, वसिष्ठं उवाच—इदानीं किं कर्तव्यम्? अहं अग्नौ आत्मानं प्रवेक्ष्ये, अथवा पर्वतात् पतिष्यामि; ब्राह्मणेन उक्तं श्रुत्वा कथं शुद्धिं प्राप्नुयाम्? इति दुःखितं रामं समक्षे स्थित्वा नारदः वसिष्ठस्य समीपे उक्तवान्—राम, शृणु, कस्य हेतोः बालहिंसा अभवत्। कृतयुगे सर्वत्र ब्राह्मणः एव श्रेष्ठः आसीत्। ब्राह्मणं विना अन्यः कश्चन तपः न अकरोत्; तस्मिन् काले सर्वे अमराः दीर्घायुषः च आसन्। यदा त्रेतायुगं आगतम्, तदा ब्राह्मणक्षत्रियश्रेष्ठता अभवत्; द्वापरे अधर्मः तेषु, वैश्येषु, शूद्रेषु च प्रविष्टः। तदा अनृतं निरन्तरं अभवत्; त्रयः अंशाः अधर्मस्य, एकः धर्मस्य अवशिष्टः। तदा ब्राह्मणमुख्याः वर्णाः भयभीताः अभवन्; पुनः द्वितीयः धर्मांशः स्थापितः। द्वापरे वैश्येषु तपः प्रविष्टम्; त्रिषु युगेषु धर्मभेदः स्थितः। ततः, यदा अधुना कलियुगः आगतः, अधर्मः अनृतं च वृद्धिं गतं, नरश्रेष्ठ। कलौ शूद्रजन्मसु तपः भविष्यति; तव राज्ये, राजन्, घोरं तपः भविष्यति।