तदा तस्य भार्या, स्वधर्मनिष्ठा सती, स्त्रीव्रतं सम्यग् आचरन्ती, सर्वेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः भोजनं समर्पयामास। अनजानन् स पापात्मा दुष्टः सः तद्विधिं कृतवान्। प्रथमदिने सा चाण्डाल्यभूत्, द्वितीये ब्रह्मघ्न्यभवत्। तृतीयदिने धोत्रीति कीर्तिता, चतुर्थदिने शुद्धिं प्राप्तवती। तेन पापेन सा स्वगृहे विचरन्ती शुन्यभवत्; अयं च कर्मणः प्रभावात् वृषभत्वं प्राप्तः, हे धर्मात्मन्। ततः उग्रजन्मा उवाच—"किं व्रतं दानं यज्ञः तीर्थं वा विशेषतः पितृमोक्षदं स्यात्, तद् ब्रूहि मे धर्मज्ञ।" मुनिरुवाच—"शुक्लपक्षे भाद्रपदे ऋषिपञ्चमी नाम व्रतम् आचर्यते, तस्य कृत्वा असौ मलजन्यं पापं विनश्यति। तद्व्रतं पुत्रपौत्रदं, पितृमोक्षप्रदं च। नद्यां वापि कूपे वापि सरसि वापि ब्राह्मणगृहे वा, गोमयानि मण्डलं कृत्वा तत्र घटं स्थापयेत्। तस्योपरि ऋषिप्रसादितान्नपूर्णं पात्रं स्थापयेत्। तत्र यज्ञोपवीतं सुवर्णं फलानि च स्थाप्यन्ते। सप्तर्षयः सुखसमृद्धिदायकाः स्थापनीया इति। तान् आहूय, व्रतीभिः सर्वैः पूजनीयाः। ऋषेभ्यः पवित्रधान्यानि नैवेद्यरूपेण समर्पयेत्। एकभोजनपूर्वकं भक्त्या यथाविधि मन्त्रेण च ऋषिपूजनं कार्यम्। घृताहुतिं दत्वा दानानि च ब्राह्मणाय नियमानुसारं समर्पयेत्, ऋषिप्रीत्यर्थम्। कथाश्रवणं कृत्वा, विधिवत् प्रदक्षिणां च, पृथक् धूपदीपान्नार्घ्यादीनि समर्पयेत्। 'मया कृतेन व्रतेन ऋषयः सदा तृप्यन्तु, मम पूजां गृह्णन्तु, नमो ऋषिभ्यः' इति प्रार्थयेत्। 'पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, प्राचेतस, वसिष्ठ, मरीचि, अत्रयः—एतेभ्यः समर्पयामि, नमो वः' इति च। एवं मनोहरैः धूपदीपैः पूजनं कर्तव्यम्; तस्य प्रभावात् पितृणां मोक्षः सिध्यति। पूर्वकर्मणां रजःप्रभावाद् दोषाः जायन्ते; परं तद्व्रतं कृत्वा, निःसंशयं तस्य मोक्षः स्यात्। स तद्व्रतं पितृमोक्षार्थं चकार; तेन ते पुण्यात्मानः शिवमार्गे प्रययुः। एष ब्राह्मणाय पुण्य ऋषिपञ्चमीव्रतवर्णनं कृतम्; ये नरश्रेष्ठाः तदाचरन्ति, ते भाग्यवन्तः स्युः। ये च ऋषिव्रतं कुर्वन्ति, सुखान्यत्र भुक्त्वा, विष्णोर्लोकं प्राप्नुवन्ति। एवं श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे उमापतिनारदसंवादे सप्तसप्ततितमोऽध्यायः 'ऋषिपञ्चमीव्रतवर्णनं' सम्पूर्णम्। अथ पार्वती देवी उवाच—"भगवन्, पुनः गङ्गायाः माहात्म्यं वदस्व, यच्छ्रुत्वा सर्वे मुनयः पुनः पुनः वैराग्यं प्राप्नुवन्ति। भगवन्, तस्या माहात्म्यं किम्? उत्पत्तिं पूर्वं श्रुतवती, परं यशः न श्रुतम्। त्वमेव सर्वेषां प्रथमो देवः सनातनः।" महादेव उवाच—"मुनयः बृहस्पतेः समबुद्धयः, इन्द्रसमानवीर्याश्च, शरशय्यायां स्थितं भीष्मं द्रष्टुं समाययुः। अत्रि, वसिष्ठ, भृगु, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, अङ्गिरा, गौतम, अगस्त्य, सुमति, संयतात्मा, विश्वामित्र, स्थूलशिरा, सर्वज्ञः, प्रमथनाथः, रैभ्य, बृहस्पति, व्यास, पावन, कश्यप, ध्रुवः, दुर्वासा, जमदग्निः, मार्कण्डेय, गालव, उशनाः, भरद्वाज, क्रतु, आस्तीकः, स्थूलाक्ष, सर्वलोकाक्ष, कण्व, मेधातिथि, कुश, नारद, पर्वत, सुधन्वा, च्यवनः द्विजः, मतिभू, भुवन, धौम्य, शतानन्द, कृतव्रण, जामदग्न्य, राम, ऋचीक, अन्ये च—एते सर्वे समागताः।" "ततः धर्मपुत्रः युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सहितः विधिवत् तान् सर्वान् पावनान् मुनिंश्च प्रणम्य पूजयामास। पूजिताः ते महात्मानः तपोबलसम्पन्नाः सुखेनोपविविशुः; ते च भीष्मेन सह दिव्यधर्मसंयुक्तं संवादं कर्तुं प्रवृत्ताः। संवादान्ते, शुद्धचित्ताः ते मुनयः भीष्मं प्रणम्य, युधिष्ठिरः तं पप्रच्छ।" "युधिष्ठिर उवाच—'कानि क्षेत्राणि पुण्यतमानि, के पर्वता, के चाश्रमाः? धर्मकामैः सदा सेव्यानि कानि? तद् ब्रूहि पितामह।'" "भीष्म उवाच—'अत्र प्राचीनं इतिहासं वदन्ति—एकस्य वल्कलिन ऋषेः सिद्धेन सह संवादः।'" "एकः सिद्धः सर्वां पृथ्वीं विचर्य, महात्मनः शिबेः वल्कलिन ऋषेः गृहम् आगतः। स सदा आत्मनिष्ठः, आत्मतत्त्ववित्, आत्मज्ञानकर्मकुशलः, रागद्वेषविवर्जितः, धर्मार्थनिपुणः। स सदा वैष्णवश्रेष्ठः, विष्णुधर्मरतः, वैष्णवान् निन्दां न कदापि कृतवान्, धर्मपरायणश्च। योगाभ्यासरतः, शङ्खचक्रधरः, सत्यविज्ञः, श्रीकान्तभक्तः, त्रिकालं पूजनपरः। स वेदवेदाङ्गपारगः, धर्माधर्मविवेकी, नित्यं वेदपारायणः, अतिथिपूजननिष्ठः। वल्कलिनां मध्ये स्थितः, पुण्यक्षेत्राभिमानी, स्वयम्भुवेदगीतं चिन्तयन्। स द्विजः विष्णुरूपधारी, वेदेषु यत् ध्यानं गीतं च, सर्वं वेद, धर्मार्थविषये नित्यं स्पष्टबुद्धिः, अक्षरनिष्ठचित्तश्च।