राजन्, त्वया तद् दानं लघुतया मन्यमाने न दत्तम्, नृपश्रेष्ठ। श्वेत उवाच—भगवन्, यद् अदत्तं तस्य फलं कथं सम्पद्यते? वसिष्ठ उवाच—एतद् एककारणेन जायते, नात्र संशयः। तन्मे शृणु, नृसिंह, यथाहं कथयामि। पूर्वे काले विनीताश्व नाम राजा बभूव। स उत्तमः नृपतिर्अश्वमेधं यज्ञं कृतवान्; तस्य समाप्तौ द्विजश्रेष्ठैः याचितं गवाश्वादिकं सर्वं दत्तवान्। किंतु स अन्नं किञ्चिदपि लघुतया मन्यमानः न दत्तवान्, यथा त्वया अपि कृतम्। स चिरकालानन्तरं जाह्नव्याः तटे मृतः। मायापुर्यां स विनीताश्वो राजर्षिः सर्वभौमो बभूव; स च स्वर्गं गतः, यथा त्वमपि गतोऽसि, राजन्। तथापि, स अपि क्षुधया पीडितः, नीलगिरौ गङ्गातटे, पृथिव्यां, एवं स्थितः अभवत्। स दिव्ये सूर्यसमप्रभे विमान उपविष्टः, देववत् दीप्तिमान् स्वदेहं तत्रैव ददर्श, तद्वंश्यं च पुरोहितम्। स तं पुरोहितं ब्राह्मणं होतारं नाम्ना, जाह्नव्याः तटे यज्ञं कुर्वाणं ददर्श; तम् दृष्ट्वा स पुनः स द्विजश्रेष्ठं पप्रच्छ। पुरोहितः तस्य क्षुधायाः कारणं राजानं प्रोवाच—“राजेन्द्र, तिलधेनुं सर्पिधेनुं च दत्तुमर्हसि।” “अप्सुधेनुं, क्षीरधेनुं, रसायनधेनुं च शीघ्रं दातव्यम्, येन स्वर्गे तृष्णाक्षुधाभ्यां विमुक्तो भविष्यसि। यावत् सूर्यः व्योम्नि प्रकाशते, चन्द्रमा च दिवि, तावत् तया सह भोक्ष्यसि।” इत्युक्तः राजा पुनः पप्रच्छ—“तिलधेनोः विधानं ब्रूहि; तत्कृत्वा दास्यामि।” पुरोहितः उवाच—“राजेन्द्र, तिलधेनोः विधानं शृणु। धेनुः षोडशमाषमिता स्यात्, वत्सः चतुरशः। तस्या अङ्घ्रयो गुडशर्करया निर्मिताः, दन्ताः पुष्पमयाः शोभनाः। नासा गन्धेन, जिह्वा गुडेन कर्तव्या; पुच्छस्य माल्यं घण्टाभरणैः भूषितम्।” “एवं कृत्वा, शृङ्गे सुवर्णमयम्, खुरौ रौप्ये, स्तनौ कांस्ये पूर्वविधिना निर्मितौ। तां धेनुं शुभवस्त्रैः आच्छाद्य कृष्णाजिनोपरी स्थाप्य, मन्त्रैः शुद्धीकृत्य, पञ्चरत्नयुक्तसूत्रेण बद्ध्वा, सर्वौषधीभिः पूर्य, विप्राय शीघ्रं दातव्या।” “तिलधेनोः दानसमये—‘अन्नं सृजस्व, सर्वपेयमपि; सर्वकामान् पूरय, द्विजैः दत्ते तिलधेनोः। भगवति, त्वां भक्त्या गृह्णामि, कुलस्य विशेषतः; सर्वाभिलषितं देहि, नमोऽस्तु तिलधेनवे।’—इति मन्त्रोच्चारणेन दद्यात्। एतद्विधानतः दत्तायाः तिलधेनोः सर्वकामफलप्राप्तिः निःसंशयम्।” “एवमेव आपधेनुः कुम्भैः स्थापिता, विधिना दत्ते तदा सर्वकामफलप्रदा। तथा पौर्णमास्यां शतम् गोदानं विधिपूर्वकं स्वर्गे सर्वकामफलदायिनी सावित्रीवत् भवति। तथैव सर्पिधेनोः दानं पण्डितैः विधिनैव कृत्वा सर्वकामफलप्रदा तेजोऽपि ददाति। कार्तिके मासि रसायनधेनुं दत्त्वा सर्वकामफलप्रदा मुक्तिदायिनी च सदा भवति।” “इदं सर्वं ते संक्षेपेण विस्तारतः चोक्तम्; अनन्तं फलं सर्वकर्मणां ब्रह्मणा घोषितम्। यत् किञ्चिद् तृष्णाक्षुधया पीड्यते, राजश्रेष्ठ, तत् कार्तिके दानं दातव्यम्; पूर्वं दद्यात्, नृपश्रेष्ठ।” “ब्रह्माण्डं सर्वधनरत्नौषधीसमन्वितं, देवदानवयक्षैः सदा संयुक्तं, महाबाहो, सर्वतो रौप्यपरिच्छन्नं दिव्यरत्नसूर्यचन्द्रयुतं कार्तिकद्वादश्यां कृत्वा—” “वा पुनः कार्तिकपौर्णमास्यां, अन्यथा न, भक्त्या स्वगुरवे वा पुरोहिताय दद्यात्। ब्रह्माण्डस्थानि सर्वाणि भूतानि तेन दत्तानि, इत्येतत् संक्षेपेणोक्तम्। यः सम्पूर्णं ब्रह्माण्डं ददाति, तेन सर्वपारायणजपहोमदानाध्ययनस्तोत्रं कृतमित्यवगन्तव्यम्।” राजा उवाच—“ब्रह्माण्डदानकर्मणा मोक्षः लभ्यते वा? समयं, देशं, विदुषः पुरोहितस्य च सर्वं ब्रूहि, येन कृत्वा सर्वफलभोगी स्यान्, दुःखात् शीघ्रं विमुक्तो भवामि।” वसिष्ठ उवाच—एवं श्रुत्वा, द्विजोऽसौ पुरोहितः सर्वलोहैः सुवर्णमयं ब्रह्माण्डं निर्मापयामास। तत्र सहस्रसुवर्णमणिभूषितं पद्मं न्यवेशयत्; तस्य मध्ये ब्रह्माणं पद्मरागैः शोभितम्। तत्रैव सावित्रीं गायत्रीं च, मुनिभिः तपस्विभिः सह, नारदादिभिः पुत्रैः, देवेन्द्रमुख्यैः सहितैः देवैः च समन्वितम्। सर्वे ब्रह्मणः पार्षदाः सुवर्णमयदेहाः आसन्; नित्यः भगवान् वराहरूपेण लक्ष्म्या सह तत्रासीत्। तस्य नीलमणिवैडूर्याभरणानि कर्तव्यानीति, बुद्धिमान् गारुत्मत्स्फटिकैः शोभां वर्धयेत्। एवं, राजन्, वसिष्ठेन पूर्वकथितविधानं सर्वं तुभ्यं निवेदितम्।