इला-वृते देशे कश्चित् महाबलवान् राजा श्वेतः नामासीत्, स सर्वां पृथिवीं सप्तद्वीप-नगरां च विजित्य स्वराज्ये स्थापयामास। तस्य राज्ञः पुरोहितः ब्रह्मणः सुतः वसिष्ठः आसीत्। एकदा स धर्मात्मा राजर्षिः विजित्य सर्वान्, वसिष्ठं श्रेष्ठं सूक्तवाचं पुरोहितं समुपवेश्य उवाच— "भगवन्, अहं सहस्राश्वमेधायोग्यः। सुवर्ण-रजत-मणीन् द्विजातिभ्यः दातुं समर्थोऽस्मि; किं तु, भूमेः उत्पन्नं खाद्यं दातुं मम नाभिलाषः, गुरो। यः खाद्यं ददाति, यच्च ब्राह्मणाय हविः दीयते, तत् यथार्थतः न दत्तम्, यः एवम् अवगच्छति यत् किञ्चिदपि स्वकीयम् नास्ति।" एवं उक्त्वा, स महात्मा राजा श्वेतः रक्तवस्त्राणि, भूषणानि, ग्रामान्, नगराणि च ब्राह्मणेभ्यः दत्तवान्। तथापि, स न कदापि खाद्यं जलं वा दत्तवान्; बहून्यश्वमेधयज्ञान् तु अकरोत्। स त्रिशतकोटिसंवत्सरपर्यन्तं महत्तपः कृत्वा, स्वर्गं पुण्यलोकं सर्वाभरणभूषितं ब्रह्मलोकं च प्राप। तत्र अप्सरसः नृत्यन्ति, सिद्धाङ्गनाः गायन्ति, तत्रैव तु तुम्बुरुः नारदश्च नित्यं सन्निहितौ। तौ द्वौ महर्षी गायन्तौ, तपस्विनश्च वेदमन्त्रैः तं बहुयाजिनं स्तुवन्ति। एवं महाभोग्यं सम्पदं लब्ध्वापि, तस्य राज्ञः श्वेतस्य शरीरं क्षुधया विशेषतः तृषया च पीडितम्। स क्षुधया पीडितः, दिव्येन रथेन स्वर्गात् निर्गत्य, ऋक्षगिरिं प्रति जगाम। यत्र तस्य पूर्वं स्वदेहः महावने दग्धः, तत्र स राजा स्वास्थीनि सञ्चित्य तानि चाटयन्नुपाविशत्। ततः पुनः दिव्यरथमारुह्य स्वर्गं प्रतिजगाम; दीर्घकालेन स नियमपरायणो राजा वसिष्ठेन स्वपुरोहितेन दृष्टः— स्वास्थीनि चाटयन्। तं दृष्ट्वा वसिष्ठः उवाच— "राजेन्द्र, किं त्वं स्वास्थीनि खादसि?" एवं वसिष्ठेन पृष्टः, राजा श्वेतः तमृषिं प्रत्युवाच— "भगवन्, अहं क्षुधया तृषया च पीडितोऽस्मि; पूर्वे मया कदापि खाद्यं न दत्तम्, तस्मात् क्षुधा मां बाधते।" तं तथा वदन्तं वसिष्ठः पुनरुवाच— "राजेन्द्र, अहं किं ते करवान्? यः किञ्चिदपि न ददाति, तस्य तद् नोपकुर्यात्। रत्नसुवर्णदानात् पुरुषः श्रीमन्तो भवति; खाद्यदानात् सर्वकामसमृद्धिं प्राप्नोति। त्वया तु तदल्पमिति मन्यते, तस्मात् न दत्तम्।" श्वेतः उवाच— "कथं तर्हि अदत्तस्य फलं जायते, गुरो?" वसिष्ठः उवाच— "एकः हेतुः अस्ति, नात्र संशयः। शृणु मे— पूर्वे काले विनीताश्वः नाम राजा आसीत्। सापि अश्वमेधयज्ञं कृत्वा, यज्ञान्ते द्विजातिभ्यः गवाश्वादीन् यथाभिलषितं दत्तवान्। सापि खाद्यं न दत्तवान्, तदल्पमिति मन्यमानः, यथा त्वया। स चिरकालेन जाह्नवीतीरे मृतः। मायापुर्यां स विनीताश्वः चक्रवर्ती अभवत्, ततः स्वर्गं गतः, यथा त्वमपि। सापि क्षुधया पीडितः, गङ्गातटे नीलगिरौ एवं स्थितः। स दिव्ये सूर्यसङ्काशे रथे, स्वदेहं तत्रैव दृष्ट्वा, पुरोहितं च। तं होतारं नाम ब्राह्मणं यज्ञं कुर्वन्तं दृष्ट्वा, तमपि पृष्टवान्। स पुरोहितः तस्मै भूयोऽपि कारणं कथयामास— 'राजेन्द्र, तिलधेनुं घृतधेनुं च ददातु।' 'जलधेनुं क्षीरधेनुं रसभृतां च ददातु शीघ्रं, येन स्वर्गे क्षुधातृषाभ्यां विमुक्तः स्याः। यावत् सूर्यः दिवि, चन्द्रमाः च स्वर्गे तिष्ठति, तावत् तया सह भोक्तासि।' इति उक्तः, राजा पुनः पप्रच्छ— 'तिलधेनोः विधिं कथय; कृत्वा दास्यामि।' पुरोहितः उवाच— 'शृणु राजन् तिलधेनोः विधिम्।' धेनुः षोडशभागा भवेत्, वत्सः चतुर्भागः। तस्याः पादाः इक्षुरससम्भूताः, दन्ताः पुष्पमयाः शोभनाः। घ्राणं गन्धसम्भूतं, जिह्वा गुडमयी, पुच्छे हारः घण्टाभूषणैः शोभितः। एवं कृत्वा, शृङ्गे सुवर्णमयी, खुरा राजतमयी, स्तनं कांस्यसम्भूतं, पूर्ववत् विधिना निर्मीयते। एवं कृत्वा, तां ब्राह्मणाय मन्त्रैः सह दद्यात्, कृष्णाजिनोपरि स्थाप्य, वस्त्रैः संवृत्य, शुभां कृत्वा। पञ्चरत्नमणिसूत्रेण बद्धां, सर्वौषधिपूर्णां, मन्त्रैः शुद्धां दद्याद्। ततः सत्वरं खाद्यं जायेत, सर्वपानानि च; द्विजातिना प्रदत्तेयं तिलधेनो, कामान् पूरय। 'देवि, त्वां भक्त्या गृह्णामि, विशेषतः कुलस्य कृते; सर्वाभिलषितं देहि, तिलधेनो, नमोऽस्तु ते।