अहं यदा तद् अपश्यं, महान् उद्वेगः मम मनसि जातः—नात्र संशयः। यदा तेन दुग्धेन भोजनं पच्यते, तदा सर्वे ब्राह्मणाः अत्र तस्य भोजनस्य सेवनात् मृत्युम् यास्यन्ति। एवं चिन्तयन्ती अहम् स्वयम् तद् दुग्धं पानं कृतवती। ततः तस्य पत्न्याः दृष्ट्वा, सा मां ताडयामास; तया आहतः अहम् इदानीं विचरामि—किं करिष्यामि, अतिव्यथितः अस्मि। तस्य स्त्रियाः दुःखं स्मरन्, वृषभः श्वान्यै इदं उवाच—"शृणु, श्वनि, तव अग्रतः मम दुःखस्य कारणं कथयामि। पूर्वजन्मनि, हे श्वनि, अहम् तस्याः पिता आसम्; अद्य ब्राह्मणाः भोजनम् प्राप्ताः, बहु भोजनं दत्तम्। किन्तु न कदापि तृणं वा जलं वा मम दत्तम्; तेन दुःखेन मम क्लेशः अतिवर्धितः।" एतत् कथां श्रुत्वा अहम् रात्रौ निद्रां न लभे; मम मनः दुःखितम्, हे श्रेष्ठ तपस्विन्। वेदाध्ययननिष्ठः वेदकर्मविद् च अहम्; तयोः उभयोः महाक्लेशं चिन्तयन्, किं करिष्यामि इति विचिन्त्य, तव समीपम् आगतः अस्मि—मम दुःखं शमय। मुनिः उवाच—"हे उग्रजन्मन्, शृणु, यत् पूर्वजन्मनि कृतम्। स उत्तमः ब्राह्मणः पुण्ये कुन्दनपुर्यां निवसति स्म। भाद्रपदमासे पञ्चमे दिने आगते, स पितुः श्राद्धं च तदनुष्ठानं कृत्वा तं व्रतं नाचरितवान्। तस्य पत्नी स्त्रीधर्मे स्थित्वा व्रतं अचरत्, सर्वे ब्राह्मणाः भोजनाय तया निर्मितम्। स पापात्मा, अज्ञानतः, तद् अनुष्ठानं कृतवान्। प्रथमदिने सा चाण्डाल्या अभवत्; द्वितीयदिने ब्राह्मणघ्नी; तृतीयदिने धोब्या; चतुर्थदिने शुद्धा अभवत्। तस्य पापस्य फलात्, सा स्वगृहं विचरन्ती श्वान्या अभवत्; अयम् तस्य कर्मणः फलात् वृषभः अभवत्, हे धर्मज्ञ। उग्रजन्मन् उवाच—"कथय, हे धर्मज्ञ, किम् व्रतं, दानं, यज्ञः, तीर्थं वा विशेषतः मम पितृभ्यः मोक्षं ददाति?" मुनिः उवाच—"भाद्रपदस्य शुक्लपक्षे ऋषिपञ्चमी व्रतम् आचर्यते। तस्य अनुष्ठानात्, अशौचजन्यं पापं नश्यति। पुत्रपौत्रप्रदाता, पितृभ्यः मोक्षप्रदा च। नदीषु, कूपे, सरसि, ब्राह्मणगृहे वा, गोमयमण्डलं कृत्वा तत्र घटं स्थापयेत्। तस्मिन् ऋषिपवित्राणि धान्यानि पूरयेत्। तत्र यज्ञोपवीतम्, सुवर्णं, फलानि च स्थापयेत्। सप्तर्षयः—सुखसमृद्धिदाता—तत्र स्थापयेत्। तान् आहूय, व्रती पूजां कुर्यात्। ऋषिभ्यः पवित्राणि धान्यानि नैवेद्यं दद्यात्। एकभोजनविधिना, भक्त्या, मन्त्रेण, विधिना ऋषिपूजा कर्तव्या। घृताहुतिं दत्त्वा, दानं च दत्त्वा, ब्राह्मणाय नियमानुसारं दद्यात्, ऋषिसन्तुष्ट्यर्थम्। कथां श्रुत्वा, विधिनुसारं प्रदक्षिणं कृत्वा, पृथक् धूपदीपभोजनार्घ्यं दद्यात्। 'मम व्रतानुष्ठानात् ऋषयः सदा तुष्टाः सन्तु। मम पूजां गृह्णन्तु; नमः ऋषिभ्यः।'—इति। 'पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, प्राचेतस, वसिष्ठ, मरीचि, अत्रि—भवतः पूजां गृह्णन्तु; नमः वः।'—इति। एवं रम्यधूपदीपैः पूजां कृत्वा, तस्य कर्मणः प्रभावात् पितृभ्यः मोक्षः जायते। पूर्वकर्मफलात्, रागप्रभावात् दोषाः जायन्ते; किन्तु, हे पुत्र, एतत् कृत्वा, तस्य मोक्षः निश्चितः। स मोक्षार्थं, पितृहिताय च, तद् व्रतं कृतवान्; तैः मोक्षमार्गे गतं, शुभे निष्ठिताः। धर्म्यं ऋषिपञ्चमीव्रतं ब्राह्मणाय कीर्तितम्; ये नरश्रेष्ठाः तद् आचरन्ति, ते भाग्यवन्तः। ये नरश्रेष्ठाः उत्तमं ऋषिव्रतं आचरन्ति, बहून् भोगान् भुक्त्वा, विष्णोः धाम् प्राप्नुवन्ति। एवं श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे उमापति-नारदसंवादे सप्तसप्ततितमोऽध्यायः 'ऋषिपञ्चमीव्रतम्' नाम समाप्तः, पंचपञ्चाशद्विसहस्रश्लोकसंग्रहे। पार्वती उवाच—"हे बुद्धिमन्, पुनः गङ्गायाः माहात्म्यं कथय, यत् शृण्वन् सर्वे ऋषयः पुनः पुनः वैराग्यं लभन्ते। हे सर्वेश, हे प्रभो, तस्याः माहात्म्यं किं? तस्याः उत्पत्तिः पूर्वं श्रुताः, किन्तु यशः न श्रुतम्। त्वं सर्वेषां प्रथमः, त्वं सनातनः देवः। महादेव उवाच—"ऋषयः, बृहस्पति-समानबुद्धयः, इन्द्रसमानवीर्याः, भीष्मं शरशय्यायां शयानम् द्रष्टुम् आगच्छन्। अत्रि, वसिष्ठ, भृगु, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, अङ्गिरा, गौतम, अगस्त्य, सुमति, आत्मनिग्रहवान् च आगच्छन्। विश्वामित्र, स्थूलशिरा, सर्वज्ञः, प्रमथेश्वरः, रैभ्य, बृहस्पति, व्यास, पावन, कश्यप, ध्रुवः च। दुर्वासा, जमदग्नि, मार्कण्डेय, गालव, उशानस्, भरद्वाज, क्रतु, आस्तिकः च। स्थूलाक्ष, सर्वलोकाक्ष, कण्व, मेधातिथि, कुश, नारद, पर्वत, सुधन्वा, च्यवनद्विजः च। मतिभू, भुवन, धौम्य, शतानन्द, कृतव्रण, जामदग्न्य, राम, ऋचीक, अन्ये च। तान् सम्यक् प्रणम्य, धर्मपुत्रः भ्रातृभिः सह, विधिनुसारं जगति पूज्येषु तेषु पूजां कृतवान्। तेन पूजिताः, ते महात्मनः तपोढ्याः, सुखेन उपविष्टाः, तैः भीष्मसहितैः दिव्यधर्मयुक्तं संवादं कृतवन्तः।