तस्मिन् काले, हे देवि, तस्य ब्राह्मणस्य बुद्धिमतः पुत्रः तानि वचनानि श्रुत्वा चिन्तितवान्—"एष एव मम पिता, यः स्वगृहे पशुरूपेण जातः। एषा च नूनं मम माता, न संशयः; सा अपि दुर्लभेन भाग्ययोगेन शुन्यां रूपेण जाताऽस्ति। अहं किम् करिष्यामि? एषा वस्तुतः निश्चितम्।" इति चिन्तयन् स ब्राह्मणः निद्रां न लब्धवान्; सर्वां रात्रिं दुःखेन व्याकुलः स भगवान् सर्वेश्वरं स्मरामास। "बहुविधान् धर्मान् अहं सेवामि, तथापि मम हितं कथं स्यात्?" इति मनसि विचिन्त्य, स रात्रौ पुनः निद्रां गतवान्। प्रभाते निर्मले जाते, स ऋषीन् प्रति गतवान्; तेषु मध्ये वसिष्ठः स्नेहेन तम् अभ्यनन्दत्। "ब्राह्मणश्रेष्ठ, आगमनस्य कारणं वद," इति पृष्टः स ब्राह्मणः प्रणिपत्य प्राह—"अद्य मम जन्म सफलम्, अद्य मम कर्माणि सफलानि; अद्य मम पितरः तृप्ताः, यतोऽहं भवद्भ्यः दुर्लभं दर्शनं प्राप्तवान्। यथाविधि श्राद्धं कृतम्, द्विजातयः यथार्हं भोजनं प्राप्ताः, गृहिणः अपि सर्वे अन्नेन तृप्ताः।" भोजनसमाप्तौ, तत्र शुन्याः वदति स्म—"अस्माकं गृहे एकः वृषभः अस्ति।" सा स्वपतिम् उक्तवती—"शृणु, गृहे सति दुग्धपात्रे विषं संप्रविष्टम्। तत् दृष्ट्वा मम चित्ते महद् दुःखं जातम्; यदा तेन दुग्धेन पक्वं भोजनं भविष्यति, तदा सर्वे ब्राह्मणाः मृत्युम् आप्स्यन्ति। तत् चिन्तयित्वा, अहं स्वयम् एव दुग्धं पित्वा तद् विषं निगलितवती। ततः स्वामिनी मम कर्म दृष्ट्वा मां ताडितवती; तया पीडिता अहं भ्रमामि, किं करोमि, इत्थं महता दुःखेन।" तस्याः दुःखं स्मृत्वा, वृषभः शुन्यै प्राह—"शृणु शुने, मम दुःखस्य कारणं वक्ष्यामि। पूर्वजन्मनि अहं तस्याः एव पिता आसम्; अद्य ब्राह्मणाः तृप्ताः, अन्नं च प्रचुरं दत्तम्। किन्तु न कदापि तृणं न वा जलम् मम समर्पितम्; तस्मात् दुःखात् मम दुःखम् अधिकम् अभवत्।" एवं श्रुत्वा, अहं रात्रौ निद्रां न लब्धवान्; मनसि दुःखेन व्याकुलः। वेदाध्ययननिष्ठः, वेदकर्मकुशलः च अहम्, तयोः दुःखम् चिन्तयन् किम् करणीयं इति विचिन्त्य, भवतः समीपम् आगतः अस्मि; दुःखं मम निवर्तय।" ऋषिः उवाच—"उग्रजन्मन्, शृणु यत् पूर्वजन्मनि कृतम्। स उत्तमः ब्राह्मणः पुण्ये कुन्दनाख्ये पुरि वसति स्म। भाद्रपदमासस्य पञ्चम्यां गते, पितुः श्राद्धकर्मणि प्रवृत्तः सः तद्दिनव्रतम् अकर्तुम् अपि न शशाक। तस्य पत्न्यपि स्वधर्मे स्थित्वा व्रतम् अकरोत्, सर्वेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः अन्नं चकार। स तु अज्ञानात् पापी तानि कर्माणि अकरोत्। प्रथमदिने सा चाण्डाली अभवत्, द्वितीये ब्रह्मघ्न्या, तृतीयदिने राजकुल्या, चतुर्थदिने शुद्धा अभवत्। तेन पापेन सा शुन्याः रूपेण स्वगृहे जाताऽस्ति; अयम् अपि कर्मणः प्रभावात् वृषभः अभवत्।" उग्रजन्मन् उवाच—"व्रतं किं दानं यज्ञः वा तीर्थं वा, येन मम पितरौ विशेषतः मोक्षं प्राप्नुयाताम्, तद् वद।" ऋषिः उवाच—"शुक्लपक्षे भाद्रपदे ऋषिपञ्चमी नाम व्रतम् अस्ति; तस्य अनुष्ठानेन अशौचजन्यं पापं नश्यति। सुतपौत्रप्रदं, पितृमोक्षदं च तत्। नदीषु, कूपे, सरसि, ब्राह्मणगृहे वा, गोमयमण्डलं कृत्वा तत्र घटं स्थापयेत्। तस्मिन् ऋष्यन्यधान्यपूर्णं पात्रं स्थापयेत्। तत्र यज्ञोपवीतं, सुवर्णं, फलानि च स्थापयेत्। सप्तर्षयः—पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, प्राचेतसः, वसिष्ठः, मरीचिः, अत्रिः—स्थापनीयाः।" "संयमिनः तान् आवाह्य, विधिवत् पूजयेत्; ऋष्यन्नं तेषां नैवेद्यं दद्यात्। एकभोजनविधिना, भक्त्या, मन्त्रेण, विधिना च पूजां कुर्यात्। घृताहुतिं दद्यात्, दानानि च ब्राह्मणाय विधिवत् समर्पयेत्। पूजासमाप्तौ, परिक्रम्य, पृथक् धूपदीपाद्यर्घ्यं समर्पयेत्। 'मया कृतव्रतेन ऋषयः सदा तृप्यन्तु, मया कृतां पूजां गृह्णन्तु, नमः ऋषिभ्यः।' इति प्रार्थयेयुः। 'पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, प्राचेतस, वसिष्ठ, मरीचि, अत्रे—इमां पूजां गृह्णीत, नमः।' इति।" "एवं रम्यैः धूपदीपैः पूजां कृत्वा, तेन पितृणां मोक्षः भवति। पूर्वकर्मफलात्, रागप्रभावात् दोषाः जायन्ते; किंतु, एष व्रतं कृत्वा, निःसंशयं मोक्षः लभ्यते।" "स व्रतं पितृमोक्षार्थं कृत्वा, पितरौ मोक्षमार्गे गतौ, पुण्ये संलग्नौ। एष धर्मः ब्राह्मणाय ऋषिपञ्चमीव्रतस्य माहात्म्यं उक्तम्। ये पुरुषश्रेष्ठाः एतत् व्रतम् आचरन्ति, ते भाग्यवन्तः। ये ऋषिव्रतं कुर्वन्ति, त इह सुखानि भुक्त्वा विष्णोः सायुज्यं प्राप्नुवन्ति।" एवं श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे उमापतिनारदसंवादे सप्तसप्ततितमः अध्यायः 'ऋषिपञ्चमीव्रतमाहात्म्य' नाम समाप्तः।