सर्वे ब्राह्मणाः सम्यक् सत्कृत्य विसर्जिताः, तेषां सर्वेषां मंगलाशिषः प्रादत्त; सः अपि स्वकुलबन्धून् अन्यांश्च क्षुधितान् भोजनं दत्तवान्। सः विधिपूर्वकं तान् सर्वान् भोजनं दत्त्वा, रात्रौ स्वकुटीरद्वारे उपविश्य स्थितः। तदा तस्य भार्या जलं आनीय तस्य पादौ प्रक्षालयामास। तस्मिन्नेव क्षणे शुनक्याः च वृषभस्य च संवादः प्रववृते। शुनक्याः वचनं श्रुणु, प्रिये, या मया कृतं, तत् यथावत् कथयामि, अन्यथा न वदामि। कदाचित् दैवयोगेन अहं पुत्रगृहम् अगच्छम्। तत्र स्थित्वा, अहं स्नुषां पयः पिबन्तीं दृष्टवती, किन्तु तदनन्तरं पुनः न दृष्टवती। ततः पयः नागेन पीतम्, तदपि मया दृष्टम्; अनन्तरं स्नुषा सम्यक् तद् पयः अपिबत्। तस्याः संस्पर्शात् मम स्फिक् सदा भग्नम् अभवत्; तस्मात् पीडया, हे स्वामिन्, अहं दुःखिता अभवम्, भग्नस्फिका भोजनस्य आस्वादम् न लभे। तदा वृषभः अवदत्—शृणु हे शुनक्यः, मम दुःखकारणं कथयामि। अद्यैव ब्राह्मणभोजनकाले, मम पुत्रः विधिवत् कर्म अकुर्वन्, मम विषये न किञ्चित् चिन्तितवान्; न जलं, न तृणमपि, कश्चन मम दत्तवान्। अहं पापी, अन्नहीनः, पापबन्धनात् अत्र बद्धः; पूर्वकृतात् विशेषपापात्, अहं शुनक्याः रूपे जातः—नात्र संशयः। तस्मिन् काले, हे देवि, सः बुद्धिमान् पुत्रः तानि वचनानि श्रुत्वा विचारयामास—‘एषः एव मे पिता, स्वगृहे पशुरूपे जातः। एषा अपि मे माता, न संशयः; दैवयोगेन सा शुनक्याः रूपे जाता। किं करोमि? एतद् नूनम्।’ इत्येवं चिन्तयन् सः ब्राह्मणः रात्रौ निद्रां न प्राप; चिन्तायामग्नः, सः सर्वेश्वरं परमेश्वरं स्मरन् रात्रिं व्यतीयाय। ‘अनेकधर्मनिष्ठः अहम्, किन्तु कथं मम कल्याणं भविष्यति?’ इति चिन्तयित्वा, सः रात्रौ किञ्चित् निद्रां प्राप। प्रभाते शुचौ काले, सः मुनिसमूहं समीपं गतवान्; तेषु वसिष्ठः सः ब्राह्मणं सस्नेहम् अभ्यनन्दत्। ‘ब्राह्मणश्रेष्ठ, आगमनकारणम् आख्याहि’ इति पृष्टे, सः ब्राह्मणः प्रणिपत्य उवाच—‘अद्य मम जन्म सफलम्, अद्य मम कर्म सफलम्; अद्य पितरः तृप्ताः, यतो मम दुर्लभः भवतः साक्षात्कारः प्राप्तः।’ ‘विधिवत् श्राद्धं कृतम्, द्विजातयः सम्यक् भोजिताः; गृहस्थाः अपि सर्वे भोजनं प्राप्ताः। भोजनान्ते शुनक्यः तत्र अवदत्—‘अस्माकं गृहे वृषभः अस्ति। शृणु, पतिः, मम वचनम्—गृहे स्थित्वा, अहं दूषितं पयः पात्रे न्यस्य विषम्। तद् दृष्ट्वा, मम महती चिन्ता जाता—न संशयः; तेन पयसा यदा भोजनं पच्यते—तदा अत्र स्थिताः सर्वे ब्राह्मणाः तस्य भोजनस्य सेवनात् म्रियेरन्। इति चिन्तयित्वा, अहं स्वयं तद् पयः अपिबम्। ततः, यदा स्वामिनी तद् दृष्टवती, तदा मां ताडितवती; तया पीडिता अहं विचरामि—किं करोमि, अतिव्यथा पीडिता।’ तस्याः दुःखं स्मृत्वा, वृषभः शुनक्यं प्रति अवदत्—‘शृणु, शुनक्यः, मम दुःखस्य कारणं वक्ष्यामि। पूर्वजन्मनि, हे शुनक्यः, अहं तस्याः एव पिता आसम्; अद्य ब्राह्मणाः भोजिताः, बहु भोजनं दत्तम्; किन्तु न तृणं न जलं कदापि मम दत्तम्; तस्मात् दुःखात् मम व्यथा अधिका जाता।’ एवं कथां श्रुत्वा, अहं रात्रौ निद्रां न प्राप्नोमि; मम मनः क्लिष्टं, हे मुनिश्रेष्ठ। वेदाध्ययननिष्ठः, वेदकर्मकुशलः अपि सन्, एतेषां दुःखमालोक्य किं कर्तव्यं इति चिन्तयन्, अहं भवतः समीपम् आगतः—मम दुःखं निवर्तय। ऋषिः उवाच—‘हे उग्रजन्मन्, पूर्वजन्मनि यत् कृतं तत् शृणु। अयं श्रेष्ठः ब्राह्मणः पुण्ये कुन्दनपुर्यां वसन् आसीत्। भाद्रपदमासे पञ्चम्यां समुपस्थितायाम्, सः तद् व्रतम् न अचरत्, पित्रश्राद्धकर्मणि प्रवृत्तः। तस्य भार्या, स्त्रीधर्मे स्थित्वा, तद्व्रतम् अकरोत्, सर्वेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः भोजनं चकार। अजानन्, सः पापात्मा, तानि कर्माणि अकरोत्। प्रथमदिने सा चाण्डाल्याः रूपे जाता; द्वितीये ब्रह्मघातिनी; तृतीये रजकिः; चतुर्थे शुद्धा। तस्मात् पापात् सा स्वगृहे भ्रमन्ती शुनक्याः रूपे जाता। अयं च गवयः अभवत्, हे धर्मज्ञ।’ उग्रजन्मा उवाच—‘किं व्रतं, किं दानं, किं यज्ञः, किं तीर्थं, येन विशेषतः मम मातरौ मोक्षं प्राप्नुतः?’ ऋषिः उवाच—‘शुक्लपक्षे भाद्रपदे ऋषिपञ्चमी व्रतम् आचर्यते; तस्य पालनात् अशौचजन्यं पापं विनश्यति। पुत्रपौत्रप्रदं, पितृमोक्षदं च तत्; नदीषु, कूपे, तडागे, ब्राह्मणगृहे वा, गोमयचक्रं कृत्वा, तत्र घटं स्थापयेत्। तस्मिन्न् ऋषिपवित्राणि धान्यानि पूरयेत्। तत्र यज्ञोपवीतं, सुवर्णं, फलानि च स्थापयेत्। सप्तर्षयः सुखसमृद्धिदातृणः प्रतिष्ठाप्याः। आवाह्य, तान् व्रती पूजयेत्। ऋषिपवित्रं हविर्भिः अर्पयेत्। एकभुक्तेन, भक्त्या, नियतविधिना, मन्त्रेण च, ऋषिपूजनं कार्यम्।