ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਯਾਂ ਨ ਵਿਰਾਜਂਤੇ ਤਤ੍ਰ ਯੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਨਰਾਃ। ਯਥਾ ਭੂਮਿਗਤਂ ਤੋਯਂ ਰਵਿਰਸ਼੍ਮਿਰ੍ਵਿਕਰ੍षਤਿ
'ਭੁੱਖੀ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੋਹਣੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਨੇ—'
ਤਦ੍ਵਚ੍ਛਰੀਰਜਾ ਨਾਡ੍ਯਃ ਸ਼ੋष੍ਯਂਤੇ ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਨਾ। ਨ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਨ ਚਾਘ੍ਰਾਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਨੈਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
'ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਟ ਦੀ ਅੱਗ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭੁੱਖੀ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਸੁਣ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਸੁੰਘ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਸਕਦਾ—'
ਦਹ੍ਯਤੇ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਮੂਢਃ ਸ਼ੁष੍ਯਤੇ ਕ੍ਸ਼ੁਧਯਾਰ੍ਦਿਤਃ। ਨ ਪੂਰ੍ਵਾਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਚਾਪਿ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਂ ਨੋਤ੍ਤਰਾਮਪਿ
'ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖ ਸੜ ਜਾਂਦਾ, ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ, ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ—'
ਨ ਚਾਧੋ ਨੈਵ ਚੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਵਿष੍ਟੋ ਹਿ ਵਿਂਦਤਿ। ਮੂਕਤ੍ਵਂ ਬਧਿਰਤ੍ਵਂ ਚ ਜਡਤ੍ਵਮਥ ਪਂਗੁਤਾ
'ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਗੂੰਗਾਪਣ, ਬਹਿਰਾਪਣ, ਮੰਦੇ ਅਕਲ ਤੇ ਲੰਗੜਾਪਣ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਨੇ—'
ਭੈਰਵਤ੍ਵਮਮਰ੍ਯਾਦਂ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਯਾਂ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ। ਜਨਕਂ ਜਨਨੀਂ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ਭਾਰ੍ਯਾਂ ਦੁਹਿਤਰਂ ਤਥਾ
'ਭੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਰਾਵਣਾਪਣ ਤੇ ਬੇਲਾਗਪਣ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਮਨੁੱਖ ਪਿਉ, ਮਾਂ, ਪੁੱਤ, ਵਹੁਟੀ ਤੇ ਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—'
ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਸ੍ਵਜਨਂ ਵਾਪਿ ਤ੍ਯਜਤਿ ਕ੍ਸ਼ੁਧਯਾਰ੍ਦਿਤਃ। ਨ ਪਿਤॄਨ੍ਪੂਜਯੇਤ੍ਸਮ੍ਯਕ੍ਦੇਵਂ ਚਾਪਿ ਗੁਰੁਂ ਤਥਾ
'ਭਰਾ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁੱਖੀ ਮਨੁੱਖ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—'
ऋषੀਨੁਪਗਤਾਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਵਿष੍ਟੋ ਨ ਵਿਂਦਤਿ। ਏਵਮਨ੍ਨਵਿਹੀਨਸ੍ਯ ਭਵਂਤ੍ਯੇਤਾਨਿ ਦੇਹਿਨਾਂ
'ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਆਏ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ। ਅੰਨ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਆਉਂਦੀਆਂ ਨੇ।'
ਤਦੇਵਂ ਸਂਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਤ ਅਨ੍ਨਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਸਮਨ੍ਵਿਤਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਸ੍ਤਤਃ ਸੋਥ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸਹ ਮੋਦਤੇ
ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਸਂਸ੍ਕृਤਂ ਚ ਯੋਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਦਦ੍ਯਾਦਹਰਹਰ੍ਦ੍ਵਿਜੇ। ਯਃ ਪਠੇਦਨ੍ਨਦਾਨਂ ਤੁ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧੇ ਚੈਵ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਵੇਲੇ ਅੰਨ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ—
ਏਕਾਗ੍ਰਮਾਨਸੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਅਮਾਵਸ੍ਯੇਂਦੁਸਂਕ੍ਸ਼ਯੇ। ਭੂਤੋਪਘਾਤਸਂਪੂਰ੍ਣੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧੇ ਸ਼੍ਰਾਵਯਤੇ ਸਦਾ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਰਾਤ ਜਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਘਟਣ ਵੇਲੇ, ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ 'ਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਪਾਠ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪਿਤਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁष੍ਯਂਤਿ ਯਾਵਜ੍ਜੀਵਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ। ਦੇਵਦ੍ਵਿਜਸਮੀਪਸ੍ਥੋਨ੍ਨਸ੍ਯਦਾਤਾ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਿਉ-ਦਾਦੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋ ਵਾ ਪ੍ਰਮਤ੍ਤੋ ਵਾ ਪ੍ਰਸਂਗਾਦਾਗਤੋਪਿ ਵਾ। ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਰਹਿਤੋ ਵਾਪਿ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਪਾਪਾਦ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਜਾਗਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਮੌਕੇ ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਸੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਦਾਨੇਨ ਸਂਯੁਤਾ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਸੁਖਿਨੋ ਧਰ੍ਮਭਾਗਿਨਃ। ਯਮੋ ਦਮੋ ਵੈ ਨਿਯਮਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤਤ੍ਵਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਯਮ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਹੀ ਅਸਲ ਗੁਣ ਹਨ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਦਮੋ ਧਰ੍ਮਃ ਸਨਾਤਨਃ। ਦਮਸ੍ਤੇਜੋ ਵਰ੍ਦ੍ਧਯਤਿ ਪਵਿਤ੍ਰੋ ਦਮ ਉਤ੍ਤਮਃ
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਸੰਯਮ ਹੀ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਤੇਜ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਸੰਯਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੁਣ ਹੈ।
ਵਿਪਾਪ੍ਮਾ ਚੈਵ ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਪੁਰੁषੋ ਦਮਤੋ ਭਵੇਤ੍। ਯੇ ਕੇਚਿਨ੍ਨਿਯਮਾ ਲੋਕੇ ਯੇ ਚ ਧਰ੍ਮਾਸ਼੍ਸ਼ੁਭਾਨ੍ਵਯਾਃ
ਸੰਯਮ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਨਿਯਮ ਹਨ ਜਾਂ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਹਨ—
ਸਰ੍ਵਯਜ੍ਞਫਲਂ ਚਾਪਿ ਦਮਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ। ਤਪੋ ਯਜ੍ਞਸ੍ਤਥਾ ਦਾਨਂ ਦਮਾਦੇਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਸਭ ਯਗਿਆਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੰਯਮ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਤਪ, ਯਗ, ਤੇ ਦਾਨ—all ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਿਮਰਣ੍ਯੇਤ੍ਵਦਾਂਤਸ੍ਯ ਦਾਂਤਸ੍ਯਾਪਿ ਕਿਮਾਸ਼੍ਰਮੇ। ਯਤ੍ਰਯਤ੍ਰ ਵਸੇਦ੍ਦਾਂਤਸ੍ਤਦਰਣ੍ਯਂ ਮਹਾਸ਼੍ਰਮਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਸੰਯਮ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਜੰਗਲ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਸੰਯਮੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸੰਯਮੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਵੱਡਾ ਆਸ਼ਰਮ ਤੇ ਜੰਗਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੀਲਵृਤ੍ਤਸਮੇਤਸ੍ਯ ਨਿਗृਹੀਤੇਂਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਚ। ਆਰ੍ਜਵੇ ਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਮੈਃ ਕਿਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍
ਜਿਸਦੇ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਹੈ, ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
ਵਨੇਪਿ ਦੋषਾਃ ਪ੍ਰਭਵਂਤਿ ਰਾਗਿਣਾਂ ਗृਹੇਪਿ ਪਂਚੇਂਦ੍ਰਿਯਨਿਗ੍ਰਹਸ੍ਤਪਃ। ਅਕੁਤ੍ਸਿਤੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਯਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਨਿਵृਤ੍ਤਰਾਗਸ੍ਯ ਗृਹਂ ਤਪੋਵਨਮ੍
ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਸਨਾ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਔਗੁਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੇ ਪੰਜੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਤਪ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਵਾਸਨਾ ਛੱਡ ਦਿਤੀ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਘਰ ਹੀ ਤਪੋਵਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਕਰ੍ਮਧਰ੍ਮਾਰ੍ਜਿਤਜੀਵਿਤਾਨਾਂ ਸਦਾ ਚ ਸਂਤੁष੍ਯ ਗृਹੇ ਰਤਾਨਾਮ੍। ਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਤਿਥਿਪ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਗृਹੇਪਿ ਧਰ੍ਮੋ ਨਿਯਮਸ੍ਥਿਤਾਨਾਮ੍
ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹੈ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਧਰਮ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਨਿਰਤਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਨ ਵਰ੍ਣਸਂਗੇ ਨਿਰਤਸ੍ਯ ਚੈਵ। ਨ ਭੋਜਨਾਚ੍ਛਾਦਨ ਤਤ੍ਪਰਸ੍ਯ ਨ ਲੋਕਵृਤ੍ਤਗ੍ਰਹਣੇਰਤਸ੍ਯ
ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਭੇਦ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਖਾਣ-ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਏਕਾਂਤਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਦृਢਵ੍ਰਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰੀਤਿਨਿਵਰ੍ਤਕਸ੍ਯ। ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਯੋਗੇ ਗਤਮਾਨਸਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਧ੍ਰੁਵਂ ਨਿਤ੍ਯਮਹਿਂਸਕਸ੍ਯ
ਜਿਹੜਾ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਪੱਕੇ ਵਚਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਹਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਤਮਕ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਹਿੰਸਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਪੱਕੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਸੁਖਂ ਚ ਦਾਂਤਃ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਸੁਖੇਨ ਪ੍ਰਤਿਬੁਧ੍ਯਤੇ। ਸਮਃ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਮਨੋ ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯਤੇ
ਸੰਯਮੀ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਜਾਗਦਾ ਹੈ।
ਨ ਰਥੇਨ ਸੁਖਂ ਯਾਤਿ ਨ ਹਯੇਨ ਨ ਦਂਤਿਨਾ। ਯਥਾਤ੍ਮਨਾ ਵਿਨੀਤੇਨ ਸੁਖਂ ਯਾਤਿ ਮਹਾਪਥੇ ੩੦੦ 1.19.
ਨਾ ਰਥ ਤੇ, ਨਾ ਘੋੜੇ ਤੇ, ਨਾ ਹਾਥੀ ਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵੱਡੀ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਤੁ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਧਰਿਃ ਸ੍ਪृष੍ਟਃ ਸਰ੍ਪੋ ਵਾਪ੍ਯਤਿਰੋषਿਤਃ। ਅਰਿਰ੍ਵਾ ਨਿਤ੍ਯਸਂਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਯਥਾਤ੍ਮਾ ਦਮਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਸੱਪ, ਵੈਰੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਹੀ ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਐਸਾ ਵਿਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਨ ਯਮਂ ਯਮਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰਾਤ੍ਮਾ ਵੈ ਯਮ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਆਤ੍ਮਾ ਵੈ ਯਮਿਤੋ ਯੇਨ ਸ ਯਮਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਯਮ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸੰਯਮ ਨਹੀਂ ਆਖਦੇ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਸੰਯਮ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹਦਾ ਸੰਯਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਯਮੋ ਯਮ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵृਥਾ ਤੂਦ੍ਵਿਜਤੇ ਜਨਃ। ਆਤ੍ਮਾ ਵੈ ਯਮਿਤੋ ਯੇਨ ਯਮਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰੋਤਿ ਕਿਮ੍
ਲੋਕ ਯਮ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਡਰਨਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਯਮ ਦਾ ਕੋਈ ਜੋਰ ਨਹੀਂ।
ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭੂਤੇਭ੍ਯੋऽਦਾਨ੍ਤੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸਦਾ ਭਯਮ੍। ਤੇषਾਂ ਵਿਪ੍ਰਤਿषੇਧਾਰ੍ਥਂ ਦਂਡਃ ਸृष੍ਟਃ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵਾ
ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਡਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹੀ ਸਵੈਭੂ ਨੇ ਸਜ਼ਾ ਬਣਾਈ ਸੀ।
ਦਂਡੋ ਰਕ੍ਸ਼ਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਦਂਡਃ ਪਾਲਯਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਨਿਵਾਰਯਤਿ ਪਾਪਿष੍ਠਾਨ੍ਦਂਡੋ ਦੁਰ੍ਜਯ ਏਵ ਵਾ
ਸਜ਼ਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਜ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਯਾਮੋ ਯੁਵਾ ਲੋਹਿਤਾਕ੍ਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਭਯਾਵਹਃ। ਦਂਡਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤਾ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਧਰ੍ਮਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ
ਸਜ਼ਾ ਕਾਲੀ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਜਿੰਦਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਕਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।