ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯ ਉਵਾਚ। ਨਰੈਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਿਸ਼੍ਚ ਵਸ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਨਿਵਾਸਿਭਿਃ। ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਾਚਾਰਨਿਰਤੈਰ੍ਦਂਭਮੋਹਵਿਵਰ੍ਜਿਤੈਃ
ਪੁਲਸਤਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਰਦ, ਔਰਤਾਂ, ਤੇ ਵਰਨ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ, ਦੰਭ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਥੇ ਵੱਸਣ।
ਕਰ੍ਮਣਾ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਕ੍ਤੈਰ੍ਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯੈਃ। ਅਨਸੂਯੁਭਿਰਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰੈਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤੇ ਰਤੈਃ
ਕਰਮ, ਮਨ ਤੇ ਬੋਲ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਭਗਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਈਰਖਾ ਤੇ ਛੋਟੇਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ।
ਭੀष੍ਮ ਉਵਾਚ। ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਾਣੋ ਨਰਃ ਕਰ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਿਹੋਚ੍ਯਤੇ। ਕੀਦृਸ਼ਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਮृਤਾ ਨॄਣਾਂ ਵਦਸ੍ਵ ਮੇ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਭਗਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯ ਉਵਾਚ। ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਭਕ੍ਤਿਰੁਦ੍ਦਿष੍ਟਾ ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਸਂਭਵਾ। ਲੌਕਿਕੀ ਵੈਦਿਕੀ ਚਾਪਿ ਭਵੇਦਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੀ ਤਥਾ
ਪੁਲਸਤਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਗਤੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰੀ, ਵੇਦਕ ਜਾਂ ਆਤਮਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਨਧਾਰਣਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵੇਦਾਰ੍ਥਸ੍ਮਰਣੇ ਹਿ ਯਤ੍। ਬ੍ਰਹ੍ਮਪ੍ਰੀਤਿਕਰੀ ਚੈषਾ ਮਾਨਸੀ ਭਕ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਧਿਆਨ, ਧਾਰਨਾ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਨਸ ਭਗਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਂਤ੍ਰਵੇਦਨਮਸ੍ਕਾਰੈਰਗ੍ਨਿਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਾਦਿਚਿਂਤਨੈਃ। ਜਾਪ੍ਯੈਸ਼੍ਚਾਵਸ਼੍ਯਕੈਸ਼੍ਚੈਵ ਵਾਚਿਕੀ ਭਕ੍ਤਿਰਿष੍ਯਤੇ
ਮੰਤਰ, ਵੇਦ ਪਾਠ, ਨਮਸਕਾਰ, ਅੱਗ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਜਾਪ ਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਵਾਚਿਕ ਭਗਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵ੍ਰਤੋਪਵਾਸਨਿਯਤੈਸ਼੍ਚਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯਨਿਰੋਧਿਭਿਃ। ਭੂषਣੈਰ੍ਹੇਮਰਤ੍ਨਾਢ੍ਯੈਸ੍ਤਥਾ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣਾਦਿਭਿਃ
ਵ੍ਰਤ, ਉਪਵਾਸ, ਨਿਯਮ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕ, ਸੋਨੇ-ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਗਹਣੇ, ਚੰਦ੍ਰਾਯਣ ਤੇ ਹੋਰ ਵ੍ਰਤਾਂ ਨਾਲ,
ਬ੍ਰਹ੍ਮਕृਚ੍ਛ੍ਰੋਪਵਾਸੈਸ਼੍ਚ ਤਥਾਚਾਨ੍ਯੈਃ ਸ਼ੁਭਵ੍ਰਤੈਃ। ਕਾਯਿਕੀਭਕ੍ਤਿਰਾਖ੍ਯਾਤਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਤੁ ਦ੍ਵਿਜਨ੍ਮਨਾਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਕ੍ਰਿਚਛ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਵ੍ਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਸਰੀਰਕ ਭਗਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੁਜਨਮਾਂ ਲਈ ਹੈ।
ਗੋਘृਤਕ੍ਸ਼ੀਰਦਧਿਭਿਃ ਰਤ੍ਨਦੀਪਕੁਸ਼ੋਦਕੈਃ। ਗਂਧੈਰ੍ਮਾਲ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਧਾਤੁਭਿਸ਼੍ਚੋਪਪਾਦਿਤੈਃ
ਗਾਂ ਦੇ ਘੀ, ਦੂਧ, ਦਹੀਂ, ਰਤਨ, ਦੀਵੇ, ਕੁਸ਼, ਪਾਣੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਧਾਤੂਆਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ,
ਘृਤਗੁਗ੍ਗੁਲੁਧੂਪੈਸ਼੍ਚ ਕृष੍ਣਾਗਰੁਸੁਗਂਧਿਭਿਃ। ਭੂषਣੈਰ੍ਹੇਮਰਤ੍ਨਾਢ੍ਯੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾਭਿਃ ਸ੍ਰਗ੍ਭਿਰੇਵ ਚ
ਘੀ, ਗੁਗਲੂ ਦੀ ਧੂਪ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਗਰੁ ਦੀ ਸੁਗੰਧ, ਸੋਨੇ-ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਗਹਣੇ, ਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ,
ਨृਤ੍ਯਵਾਦਿਤ੍ਰਗੀਤੈਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਰਤ੍ਨੋਪਹਾਰਕੈਃ। ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਭੋਜ੍ਯਾਨ੍ਨਪਾਨੈਸ਼੍ਚ ਯਾ ਪੂਜਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਨਰੈਃ
ਨੱਚਣ, ਵਾਦਨ, ਗੀਤ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਤਨ, ਭੋਜਨ, ਪੀਣ ਤੇ ਖਾਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪਿਤਾਮਹਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਭਕ੍ਤਿਸ੍ਸਾ ਲੌਕਿਕੀ ਮਤਾ। ਵੇਦਮਂਤ੍ਰਹਵਿਰ੍ਯੋਗੈਰ੍ਭਕ੍ਤਿਰ੍ਯਾ ਵੈਦਿਕੀ ਮਤਾ
ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਭਗਤੀ ਸੰਸਾਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵੇਦ ਮੰਤਰ ਤੇ ਹਵਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਭਗਤੀ ਵੇਦਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦਰ੍ਸ਼ੇ ਵਾ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਵਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਕਮ੍। ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਦਾਨਂ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ਂ ਚਰੁਕ੍ਰਿਯਾ
ਅਮਾਵਸ ਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਨਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਪੂੜੇ ਤੇ ਚਾਰੂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਵਧੀਆ ਹਨ।
ਇष੍ਟਿਰ੍ਧृਤਿਃ ਸੋਮਪਾਨਾਂ ਯਜ੍ਞੀਯਂ ਕਰ੍ਮ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਜਾਪ੍ਯਾਨਿ ਸਂਹਿਤਾਧ੍ਯਯਨਾਨਿ ਚ
ਯਜਨ, ਧੀਰਜ, ਸੋਮਾ ਪੀਣਾ, ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਕਰਮ, ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਜਾਪ, ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਪਾਠ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਹਨ।
ਕ੍ਰਿਯਂਤੇ ਵਿਧਿਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਸਾ ਭਕ੍ਤਿਰ੍ਵੈਦਿਕੀष੍ਯਤੇ। ਅਗ੍ਨਿ ਭੂਮ੍ਯਨਿਲਾਕਾਸ਼ਾਂਬੁਨਿਸ਼ਾਕਰਭਾਸ੍ਕਰਮ੍
ਇਹ ਸਭ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵੇਦਕ ਭਗਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ,
ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੈਵਤਮ੍। ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੀ ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਥਿਤਾ ਨृਪ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇਵਤਾ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਆਤਮਕ ਭਗਤੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ।
ਸਂਖ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਯੋਗਜਾ ਚਾਨ੍ਯਾ ਵਿਭਾਗਂ ਤਤ੍ਰ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ। ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਤਤ੍ਵਾਨਿ ਪ੍ਰਧਾਨਾਦੀਨਿ ਸਂਖ੍ਯਯਾ
ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਤ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਖਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਸੁਣ। ਸੰਖਿਆ ਮਤ ਮੁੱਖ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਚੇਤਨਾਨਿ ਭੋਗ੍ਯਾਨਿ ਪੁਰੁषਃ ਪਂਚਵਿਂਸ਼ਕਃ। ਚੇਤਨਃ ਪੁਰੁषੋ ਭੋਕ੍ਤਾ ਨ ਕਰ੍ਤਾ ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ
ਉਹ ਤੱਤ ਜੜ ਹਨ ਤੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਪੁਰੁਸ਼ ਪਚਵੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।
ਆਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯੋऽਵ੍ਯਯਸ਼੍ਚੈਵ ਅਧਿष੍ਠਾਤਾ ਪ੍ਰਯੋਜਕਃ। ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਪੁਰੁषੋ ਨਿਤ੍ਯਃ ਕਾਰਣਂ ਚ ਪਿਤਾਮਹਃ
ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਨਾਸ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਕਾਰਨ ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਵਸਰ੍ਗੋ ਭਾਵਸਰ੍ਗੋ ਭੂਤਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ। ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾਯ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਸੰਖਿਆ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ; ਮੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਮਾਨਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਵਿਧਰ੍ਮਿ ਚ। ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਂ ਕਾਮ੍ਯਤ੍ਵਮਿਦਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਸਮਾਨਤਾ, ਇਸ਼ਵਰਤਾ, ਮੁੱਖ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ, ਕਾਰਨ ਹੋਣਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੋਣਾ ਤੇ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ — ਇਹ ਸਭ ਐਸਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਮਿਦਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਕਰ੍ਤृਸ੍ਯਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਰੁषਸ੍ਯਾਪ੍ਯਕਰ੍ਤृਤਾ
ਮੁੱਖ ਦੀ ਵਰਤਣਯੋਗਤਾ ਇਸ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਥਾਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਪੁਰੁਸ਼ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਕਰਤਾ ਵੀ ਹੈ।
ਚੇਤਨਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨੇ ਚ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਮਿਦਮੁਚ੍ਯਤੇ। ਤਤ੍ਵਾਂਤਰਂ ਚ ਤਤ੍ਵਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਕਾਰਣਮੇਵ ਚ
ਮੁੱਖ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਤਾ ਹੋਣਾ ਸਮਾਨਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ।
ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਚ ਨੈਯੋਜ੍ਯਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਤਤ੍ਵਸਂਖ੍ਯਯਾ। ਸਂਖ੍ਯਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਰ੍ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯਾਰ੍ਥਚਿਂਤਕੈਃ
ਉਦੇਸ਼, ਅਨਉਦੇਸ਼, ਇਸ਼ਵਰਤਾ — ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ; ਸੰਖਿਆ ਮਤ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਅਰਥ ਨਿਰਣੇ ਕਰਕੇ ਐਸਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਤਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸਂਭਾਰਂ ਤਤ੍ਵਸਂਖ੍ਯਾ ਚ ਤਤ੍ਵਤਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਵਾਧਿਕਂ ਚਾਪਿ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਵਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਈ; ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ ਦੀ ਵਧੀਆਤਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਸੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਸਾਂਖ੍ਯਕृਦ੍ਭਕ੍ਤਿਰੇषਾ ਚ ਸਦ੍ਭਿਰਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੀ ਕृਤਾ। ਯੋਗਜਾਮਪਿ ਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ृਣੁ ਭਕ੍ਤਿਂ ਪਿਤਾਮਹੇ
ਸੰਖਿਆ ਮਤ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਇਹ ਭਕਤੀ ਸਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਤਮਕ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਭਕਤੀ ਵੀ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪਰੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਧ੍ਯਾਨਵਾਨ੍ਨਿਯਤੇਂਦ੍ਰਿਯਃ। ਭੈਕ੍ਸ਼੍ਯਭਕ੍ਸ਼ੀ ਵ੍ਰਤੀ ਵਾਪਿ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹृਤੇਂਦ੍ਰਿਯਃ
ਜੋ ਸਦਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ, ਭਿਖਿਆ ਖਾਂਦਾ, ਵ੍ਰਤ ਰੱਖਦਾ, ਤੇ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ।
ਧਾਰਣਂ ਹृਦਯੇ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਧ੍ਯਾਯਮਾਨਃ ਪ੍ਰਜੇਸ਼੍ਵਰਮ੍। ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਸੀਨਂ ਰਕ੍ਤਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਸੁਲੋਚਨਮ੍
ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨਾ ਕਰੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਲਾਲ ਹੈ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਸੁੰਦਰ ਹਨ।
ਪਰਿਤੋ ਦ੍ਯੋਤਿਤਮੁਖਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੂਤ੍ਰਕਟੀਤਟਮ੍। ਚਤੁਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਚਤੁਰ੍ਬਾਹੁਂ ਵਰਦਾਭਯਹਸ੍ਤਕਮ੍
ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਕਮਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੂਤਰ ਹੈ, ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰ ਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਯੋਗਜਾ ਮਾਨਸੀ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਕ੍ਤਿਃ ਪਰਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਯ ਏਵਂ ਭਕ੍ਤਿਮਾਨ੍ਦੇਵੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਕ੍ਤਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿੱਧੀ ਉੱਚੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਕਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਐਸਾ ਭਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।