ਜ੍ਯੇष੍ਠਂ ਤੁ ਪ੍ਰਥਮਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਪਾਵਨਮ੍। ਖ੍ਯਾਤਂ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੈਵਤ੍ਯਂ ਮਧ੍ਯਮਂ ਵੈष੍ਣਵਂ ਤਥਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੀਰਥ ਪਹਿਲਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਤੀਰਥ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਮੱਧਲਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਹੈ,
ਕਨਿष੍ਠਂ ਰੁਦ੍ਰਦੈਵਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੂਰ੍ਵਮਕਾਰਯਤ੍। ਆਦ੍ਯਮੇਤਤ੍ਪਰਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਗੁਹ੍ਯਂ ਵੇਦੇषੁ ਪਠ੍ਯਤੇ
ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਰੁਦਰ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਅਰਣ੍ਯਂ ਪੁष੍ਕਰਾਖ੍ਯਂ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਃ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਅਨੁਗ੍ਰਹੋ ਭੂਮਿਭਾਗੇ ਕृਤੋ ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿ ਦਿੱਤਾ।
ਅਨੁਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਵਿਪ੍ਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੂਮਿਚਾਰਿਣਾਮ੍। ਸੁਵਰ੍ਣਵਜ੍ਰਪਰ੍ਯਂਤਾ ਵੇਦਿਕਾਂਕਾ ਮਹੀ ਕृਤਾ
ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਹੀਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਦੀ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਵਿਚਿਤ੍ਰਕੁਟ੍ਟਿਮਾਰਤ੍ਨੈਃ ਕਾਰਿਤਾ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਭਨਾ। ਰਮਤੇ ਤਤ੍ਰ ਭਗਵਾਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹਃ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਨਾਲ। ਉਥੇ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਨ, ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।
ਵਿष੍ਣੁਰੁਦ੍ਰੌ ਤਥਾ ਦੇਵੌ ਵਸਵੋਪ੍ਯਸ਼੍ਵਿਨਾਵਪਿ ?। ਮਰੁਤਸ਼੍ਚ ਮਹੇਂਦ੍ਰੇਣ ਰਮਂਤੇ ਚ ਦਿਵੌਕਸਃ
ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਰੁਦਰ, ਵਸੁ, ਅਸ਼ਵਿਨ, ਮਰੁਤ ਅਤੇ ਮਹਾ ਇੰਦ੍ਰਾ, ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਉਥੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।
ਏਤਤ੍ਤੇ ਤਥ੍ਯਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਲੋਕਾਨੁਗ੍ਰਹਕਾਰਣਮ੍। ਸਂਹਿਤਾਨੁਕ੍ਰਮੇਣਾਤ੍ਰ ਮਂਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਵਿਧਿਪੂਰ੍ਵਕਮ੍
ਇਹ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਠੀਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਰੀਤੀਆਂ ਨਾਲ।
ਵੇਦਾਨ੍ਪਠਂਤਿ ਯੇ ਵਿਪ੍ਰਾ ਗੁਰੁਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਣੇ ਰਤਾਃ। ਵਸਂਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਾਮੀਪ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇਨਾਨੁਭਾਵਿਤਾਃ
ਜੋ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ।
ਭੀष੍ਮ ਉਵਾਚ। ਭਗਵਨ੍ਕੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਅਰਣ੍ਯੇ ਪੁष੍ਕਰੇ ਨਰੈਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਮਭੀਪ੍ਸਦ੍ਭਿਰ੍ਵਸ੍ਤਵ੍ਯਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਵਾਸਿਭਿਃ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੇ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ 'ਚ ਜਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ 'ਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੀਵੇ?
ਕਿਂ ਮਨੁष੍ਯੈਰੁਤਸ੍ਤ੍ਰੀਭਿਰੁਤ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਨ੍ਵਿਤੈਃ। ਵਸਦ੍ਭਿਃ ਕਿਮਨੁष੍ਠੇਯਮੇਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਵੀਹਿ ਮੇ
ਕੀ ਇਹ ਕਰਮ ਮਰਦਾਂ, ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਾਂ ਵਰਨ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ? ਉਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯ ਉਵਾਚ। ਨਰੈਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਿਸ਼੍ਚ ਵਸ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਨਿਵਾਸਿਭਿਃ। ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਾਚਾਰਨਿਰਤੈਰ੍ਦਂਭਮੋਹਵਿਵਰ੍ਜਿਤੈਃ
ਪੁਲਸਤਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਰਦ, ਔਰਤਾਂ, ਤੇ ਵਰਨ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ, ਦੰਭ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਥੇ ਵੱਸਣ।
ਕਰ੍ਮਣਾ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਕ੍ਤੈਰ੍ਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯੈਃ। ਅਨਸੂਯੁਭਿਰਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰੈਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤੇ ਰਤੈਃ
ਕਰਮ, ਮਨ ਤੇ ਬੋਲ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਭਗਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਈਰਖਾ ਤੇ ਛੋਟੇਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ।
ਭੀष੍ਮ ਉਵਾਚ। ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਾਣੋ ਨਰਃ ਕਰ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਿਹੋਚ੍ਯਤੇ। ਕੀਦृਸ਼ਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਮृਤਾ ਨॄਣਾਂ ਵਦਸ੍ਵ ਮੇ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਭਗਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯ ਉਵਾਚ। ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਭਕ੍ਤਿਰੁਦ੍ਦਿष੍ਟਾ ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਸਂਭਵਾ। ਲੌਕਿਕੀ ਵੈਦਿਕੀ ਚਾਪਿ ਭਵੇਦਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੀ ਤਥਾ
ਪੁਲਸਤਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਗਤੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰੀ, ਵੇਦਕ ਜਾਂ ਆਤਮਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਨਧਾਰਣਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵੇਦਾਰ੍ਥਸ੍ਮਰਣੇ ਹਿ ਯਤ੍। ਬ੍ਰਹ੍ਮਪ੍ਰੀਤਿਕਰੀ ਚੈषਾ ਮਾਨਸੀ ਭਕ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਧਿਆਨ, ਧਾਰਨਾ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਨਸ ਭਗਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਂਤ੍ਰਵੇਦਨਮਸ੍ਕਾਰੈਰਗ੍ਨਿਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਾਦਿਚਿਂਤਨੈਃ। ਜਾਪ੍ਯੈਸ਼੍ਚਾਵਸ਼੍ਯਕੈਸ਼੍ਚੈਵ ਵਾਚਿਕੀ ਭਕ੍ਤਿਰਿष੍ਯਤੇ
ਮੰਤਰ, ਵੇਦ ਪਾਠ, ਨਮਸਕਾਰ, ਅੱਗ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਜਾਪ ਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਵਾਚਿਕ ਭਗਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵ੍ਰਤੋਪਵਾਸਨਿਯਤੈਸ਼੍ਚਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯਨਿਰੋਧਿਭਿਃ। ਭੂषਣੈਰ੍ਹੇਮਰਤ੍ਨਾਢ੍ਯੈਸ੍ਤਥਾ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣਾਦਿਭਿਃ
ਵ੍ਰਤ, ਉਪਵਾਸ, ਨਿਯਮ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕ, ਸੋਨੇ-ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਗਹਣੇ, ਚੰਦ੍ਰਾਯਣ ਤੇ ਹੋਰ ਵ੍ਰਤਾਂ ਨਾਲ,
ਬ੍ਰਹ੍ਮਕृਚ੍ਛ੍ਰੋਪਵਾਸੈਸ਼੍ਚ ਤਥਾਚਾਨ੍ਯੈਃ ਸ਼ੁਭਵ੍ਰਤੈਃ। ਕਾਯਿਕੀਭਕ੍ਤਿਰਾਖ੍ਯਾਤਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਤੁ ਦ੍ਵਿਜਨ੍ਮਨਾਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਕ੍ਰਿਚਛ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਵ੍ਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਸਰੀਰਕ ਭਗਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੁਜਨਮਾਂ ਲਈ ਹੈ।
ਗੋਘृਤਕ੍ਸ਼ੀਰਦਧਿਭਿਃ ਰਤ੍ਨਦੀਪਕੁਸ਼ੋਦਕੈਃ। ਗਂਧੈਰ੍ਮਾਲ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਧਾਤੁਭਿਸ਼੍ਚੋਪਪਾਦਿਤੈਃ
ਗਾਂ ਦੇ ਘੀ, ਦੂਧ, ਦਹੀਂ, ਰਤਨ, ਦੀਵੇ, ਕੁਸ਼, ਪਾਣੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਧਾਤੂਆਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ,
ਘृਤਗੁਗ੍ਗੁਲੁਧੂਪੈਸ਼੍ਚ ਕृष੍ਣਾਗਰੁਸੁਗਂਧਿਭਿਃ। ਭੂषਣੈਰ੍ਹੇਮਰਤ੍ਨਾਢ੍ਯੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾਭਿਃ ਸ੍ਰਗ੍ਭਿਰੇਵ ਚ
ਘੀ, ਗੁਗਲੂ ਦੀ ਧੂਪ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਗਰੁ ਦੀ ਸੁਗੰਧ, ਸੋਨੇ-ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਗਹਣੇ, ਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ,
ਨृਤ੍ਯਵਾਦਿਤ੍ਰਗੀਤੈਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਰਤ੍ਨੋਪਹਾਰਕੈਃ। ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਭੋਜ੍ਯਾਨ੍ਨਪਾਨੈਸ਼੍ਚ ਯਾ ਪੂਜਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਨਰੈਃ
ਨੱਚਣ, ਵਾਦਨ, ਗੀਤ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਤਨ, ਭੋਜਨ, ਪੀਣ ਤੇ ਖਾਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪਿਤਾਮਹਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਭਕ੍ਤਿਸ੍ਸਾ ਲੌਕਿਕੀ ਮਤਾ। ਵੇਦਮਂਤ੍ਰਹਵਿਰ੍ਯੋਗੈਰ੍ਭਕ੍ਤਿਰ੍ਯਾ ਵੈਦਿਕੀ ਮਤਾ
ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਭਗਤੀ ਸੰਸਾਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵੇਦ ਮੰਤਰ ਤੇ ਹਵਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਭਗਤੀ ਵੇਦਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦਰ੍ਸ਼ੇ ਵਾ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਵਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਕਮ੍। ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਦਾਨਂ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ਂ ਚਰੁਕ੍ਰਿਯਾ
ਅਮਾਵਸ ਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਨਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਪੂੜੇ ਤੇ ਚਾਰੂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਵਧੀਆ ਹਨ।
ਇष੍ਟਿਰ੍ਧृਤਿਃ ਸੋਮਪਾਨਾਂ ਯਜ੍ਞੀਯਂ ਕਰ੍ਮ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਜਾਪ੍ਯਾਨਿ ਸਂਹਿਤਾਧ੍ਯਯਨਾਨਿ ਚ
ਯਜਨ, ਧੀਰਜ, ਸੋਮਾ ਪੀਣਾ, ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਕਰਮ, ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਜਾਪ, ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਪਾਠ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਹਨ।
ਕ੍ਰਿਯਂਤੇ ਵਿਧਿਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਸਾ ਭਕ੍ਤਿਰ੍ਵੈਦਿਕੀष੍ਯਤੇ। ਅਗ੍ਨਿ ਭੂਮ੍ਯਨਿਲਾਕਾਸ਼ਾਂਬੁਨਿਸ਼ਾਕਰਭਾਸ੍ਕਰਮ੍
ਇਹ ਸਭ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵੇਦਕ ਭਗਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ,
ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੈਵਤਮ੍। ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੀ ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਥਿਤਾ ਨृਪ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇਵਤਾ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਆਤਮਕ ਭਗਤੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ।
ਸਂਖ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਯੋਗਜਾ ਚਾਨ੍ਯਾ ਵਿਭਾਗਂ ਤਤ੍ਰ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ। ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਤਤ੍ਵਾਨਿ ਪ੍ਰਧਾਨਾਦੀਨਿ ਸਂਖ੍ਯਯਾ
ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਤ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਖਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਸੁਣ। ਸੰਖਿਆ ਮਤ ਮੁੱਖ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਚੇਤਨਾਨਿ ਭੋਗ੍ਯਾਨਿ ਪੁਰੁषਃ ਪਂਚਵਿਂਸ਼ਕਃ। ਚੇਤਨਃ ਪੁਰੁषੋ ਭੋਕ੍ਤਾ ਨ ਕਰ੍ਤਾ ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ
ਉਹ ਤੱਤ ਜੜ ਹਨ ਤੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਪੁਰੁਸ਼ ਪਚਵੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।
ਆਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯੋऽਵ੍ਯਯਸ਼੍ਚੈਵ ਅਧਿष੍ਠਾਤਾ ਪ੍ਰਯੋਜਕਃ। ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਪੁਰੁषੋ ਨਿਤ੍ਯਃ ਕਾਰਣਂ ਚ ਪਿਤਾਮਹਃ
ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਨਾਸ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਕਾਰਨ ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਵਸਰ੍ਗੋ ਭਾਵਸਰ੍ਗੋ ਭੂਤਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ। ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾਯ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਸੰਖਿਆ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ; ਮੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।