ਕਰੋਤ੍ਯੇਵਂਵਿਧਾਂ ਸृष੍ਟਿਂ ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਸ ਪੁਨਃਪੁਨਃ। ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੁਸ਼੍ਸ਼ਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤੋਸੌ ਸृਜ੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਤਿਪ੍ਰਚੋਦਿਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਐਸਾ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ।
ਭੀष੍ਮ ਉਵਾਚ। ਅਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤੁ ਕਥਿਤੋ ਭਵਤਾ ਯਸ੍ਤੁ ਮਾਨੁषਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਵਿਸ੍ਤਰਤੋ ਬ੍ਰੂਹਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਮਸृਜਦ੍ਯਥਾ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖੀ 'ਅਰਵਾਕਸ੍ਰੋਤਾ' ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਈ।
ਯਥਾ ਸਵਰ੍ਣਾਨਸृਜਦ੍ਗੁਣਾਂਸ਼੍ਚ ਸ ਮਹਾਮੁਨੇ। ਯਚ੍ਚ ਤੇषਾਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਵਿਪ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤਾਮ੍
ਉਸ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਵਰਣ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿਕ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੰਮ ਕੀ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।
ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯ ਉਵਾਚ। ਸਤ੍ਵਾਭਿਧ੍ਯਾਯਿਨਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੋਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਅਜਾਯਂਤ ਕੁਰੁਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਸਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾ ਮੁਖਾਤ੍ਪ੍ਰਜਾਃ
ਪੁਲਸਤਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਉਹ ਸਤਗੁਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਭਲਾਈ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੀ; ਹੇ ਕੁਰੁ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਜੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
ਵਕ੍ਸ਼ਸੋ ਰਜਸੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਭਵਨ੍। ਰਜਸਸ੍ਤਮਸਸ਼੍ਚੈਵ ਸਮੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਸ੍ਤਥੋਰੁਤਃ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਰਜੋਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਮਨ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਜਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਸਰ੍ਜ ਕੁਰੁਸਤ੍ਤਮ। ਤਮਃਪ੍ਰਧਾਨਾਸ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਮਿਦਂ ਤਤਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਹੇ ਕੁਰੁ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਮੋਗੁਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਤੇ ਇਥੋਂ ਚਾਰ ਵਰਣ ਬਣੇ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾ ਵੈਸ਼੍ਯਾਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਨृਪਸਤ੍ਤਮ। ਪਾਦੋਰੁਵਕ੍ਸ਼ਸ੍ਥਲਤੋ ਮੁਖਤਸ਼੍ਚ ਸਮੁਦ੍ਗਤਾਃ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ, ਹੇ ਰਾਜਾ! ਪੈਰਾਂ, ਰਾਣਾਂ, ਛਾਤੀ ਤੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
ਯਜ੍ਞਨਿष੍ਪਤ੍ਤਯੇ ਸਰ੍ਵਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚਕਾਰ ਹ। ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਮਹਾਰਾਜ ਯਜ੍ਞਸਾਧਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਯਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਯਜਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ।
ਯਜ੍ਞੇਨਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾ ਦੇਵਾ ਵृष੍ਟ੍ਯੁਤ੍ਸਰ੍ਗੇਣ ਮਾਨਵਾਃ। ਆਪ੍ਯਾਯਂਤੇ ਧਰ੍ਮਯਜ੍ਞਾ ਯਤਃ ਕਲ੍ਯਾਣਹੇਤਵਃ
ਯਜਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਨੇਕ ਯਜਨ ਹੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਨਿष੍ਪਦ੍ਯਂਤੇ ਨਰੈਸ੍ਤੇ ਤੁ ਸੁਕਰ੍ਮਨਿਰਤੈਃ ਸਦਾ। ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਚਰਣਾਪੇਤੈਃ ਸਦ੍ਭਿਃ ਸਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਭਿਃ
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਦਾ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੰਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟੇ ਹੋਏ, ਨੇਕ ਤੇ ਸੱਚੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪਵਰ੍ਗਂ ਮਾਨੁष੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਂਤਿ ਨਰਾ ਨृਪ। ਯਚ੍ਚਾਭਿਰੁਚਿਤਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਦ੍ਯਾਂਤਿ ਮਨੁਜਾ ਵਿਭੋ
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੜਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਉਹੋ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਨੇ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੁਰਗ ਹੋਵੇ, ਮੁਕਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਨਪਸੰਦ ਲੋਕ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪਸੰਦ ਅਨੁਸਾਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।
ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸृष੍ਟਾਸ਼੍ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੌ। ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਃ ਸਮਾਚਾਰਾ ਚਰਣਾ ਨृਪਸਤ੍ਤਮ
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਜੀਵ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਚੰਗੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੱਚੇ ਰਾਹ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਯਥੇਚ੍ਛਾਵਾਸਨਿਰਤਾਃ ਸਰ੍ਵਬਾਧਾਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਃ। ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਂਤਃਕਰਣਾਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਧਰ੍ਮਾਨੁष੍ਠਾਨਨਿਰ੍ਮਲਾਃ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਂਦੇ, ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਨੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਦਿਲੋਂ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਚ ਤਾਸਾਂ ਮਨਸਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਂਤਃਸਂਸ੍ਥਿਤੇ ਹਰੌ। ਸ਼ੁਦ੍ਧਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਂਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਖ੍ਯਂ ਯੇਨ ਤਤ੍ਪਦਂ
ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦੇ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਸਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤਃ ਕਾਲਾਤ੍ਮਕੋ ਯੋਸੌ ਵਿਰਿਂਚਾ ਵਾ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਸਂਸਾਰਪਾਤਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਘੋਰਮਲ੍ਪਾਲ੍ਪਸਾਰਵਤ੍
ਫਿਰ, ਸਮੇਂ ਰੂਪ ਜੋ ਤੱਤ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਰਿੰਚੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣਾ, ਮੈਲਾ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਅਸਲ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਅਧਰ੍ਮਬੀਜਭੂਤਂ ਤਤ੍ਤਮੋਲੋਭਸਮੁਦ੍ਗਤਮ੍। ਪ੍ਰਜਾਸੁ ਤਾਸੁ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ ਰਾਗਾਦਿਕ੍ਰਮਸਾਧਨਮ੍
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਤੱਤ ਅਧਰਮ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ, ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਆਦਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤਃ ਸਾ ਸਹਜਾਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤੇषਾਂ ਨਾਤੀਵ ਜਾਯਤੇ। ਰਾਜਨ੍ਵਸ਼੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਃ ਸਿਦ੍ਧਯੋष੍ਟੌ ਭਵਂਤਿ ਯਾਃ
ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਨਮਜਾਤ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਧੀਆ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਆਦਿ, ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਾਸੁ ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਸ੍ਵਸ਼ੇषਾਸੁ ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨੇ ਚ ਪਾਤਕੇ। ਦ੍ਵਂਦ੍ਵਾਭਿਭਵਦੁਃਖਾਰ੍ਤਾਸ੍ਤਾ ਭਵਂਤਿ ਤਤਃ ਪ੍ਰਜਾਃ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿੱਧੀਆਂ ਘੱਟ ਜਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਪਾਪ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵ ਦੁਖਾਂ ਤੇ ਦੁੰਦਵਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤੋ ਦੁਰ੍ਗਾਣਿ ਤਾਸ਼੍ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਵਾਰ੍ਕ੍ਸ਼ਂ ਪਾਰ੍ਵਤਮੌਦਕਮ੍। ਧਾਨ੍ਵਨਂ ਚ ਤਥਾ ਦੁਰ੍ਗਂ ਪੁਰਂ ਖਾਰ੍ਵਟਕਾਦਿ ਯਤ੍
ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜੀ, ਜੰਗਲੀ, ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਲੇ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਨਗਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਵੀ ਬਣਾਏ, ਹੇ ਰਾਜਨ।
ਗृਹਾਣਿ ਚ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਤੇषੁ ਚਕ੍ਰੁਃ ਪੁਰਾਦਿषੁ। ਸ਼ੀਤਤਾਪਾਦਿਬਾਧਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮਾਯ ਮਹਾਮਤੇ
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨਗਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਸੀ, ਘਰ ਬਣਾਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਠੰਢ, ਗਰਮੀ ਆਦਿ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਣ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ।
ਪ੍ਰਤਿਹਾਰਮਿਮਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ਼ੀਤਾਦੇਸ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪੁਨਃ। ਵਾਰ੍ਤੋਪਾਯਂ ਤਤਸ਼੍ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਹਸ੍ਤਸਿਦ੍ਧਿਂ ਚ ਕਰ੍ਮਜਾਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਦਾ ਇੰਤਜਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਜੀਵ ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਵ੍ਰੀਹਯਸ਼੍ਚ ਯਵਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗੋਧੂਮਾ ਅਣਵਸ੍ਤਿਲਾਃ। ਪ੍ਰਿਯਂਗੁਕੋਵਿਦਾਰਾਸ਼੍ਚ ਕੋਰਦੂषਾਃ ਸਚੀਨਕਾਃ
ਚੌਲ, ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਬਾਜਰਾ, ਤਿਲ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਕੋਦਰਾ ਤੇ ਚੀਨਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਨਾਜ ਤੇ ਦਾਲਾਂ ਉਗਾਏ ਗਏ।
ਮਾषਾ ਮੁਦ੍ਗਾ ਮਸੂਰਾਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਪਾਵਾਃ ਸਕੁਲਤ੍ਥਕਾਃ। ਅਢਕਾਸ਼੍ਚਣਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਣਾਸ੍ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਮਾਂਸ਼, ਮੂੰਗ, ਮਸਰ, ਨਿਸ਼ਪਾਵ, ਕੁਲਥ, ਅਢਾਕ, ਚਣੇ ਤੇ ਸਣ—ਇਹ ਸਤਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਦਾਲਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਓषਧੀਨਾਂ ਤੁ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਣਾਂ ਜਾਤਯੋ ਨृਪ। ਓषਧ੍ਯੋ ਯਜ੍ਞਿਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਵਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਲਤੂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ; ਤੇ ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪਾਲਤੂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਅਨਾਜ ਹਨ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ।
ਵ੍ਰੀਹਯਃ ਸਯਵਾ ਮਾषਾ ਗੋਧੂਮਾ ਅਣਵਸ੍ਤਿਲਾਃ। ਪ੍ਰਿਯਂਗੁਸਪ੍ਤਮਾ ਹ੍ਯੇਤਾ ਅष੍ਟਮਾਸ੍ਤੁ ਕੁਲੁਤ੍ਥਕਾਃ
ਚੌਲ, ਜੌ, ਮਾਂਸ਼, ਗਹੂੰ, ਬਾਜਰਾ, ਤਿਲ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ—ਇਹ ਸੱਤ ਹਨ; ਅੱਠਵਾਂ ਕੁਲਥ ਹੈ।
ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਸ੍ਤ੍ਵਥ ਨੀਵਾਰੋ ਵਰ੍ਤੁਲਸ੍ਸ ਗਵੇਧੁਕਃ। ਅਥ ਵੇਣੁਯਵਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਰ੍ਕਟਕਾ ਨृਪ
ਸ਼ਿਆਮਾਕ, ਨੀਵਾਰਾ, ਵਰਤੁਲ, ਗਵੇਧੁਕ, ਵੇਣੂਜੌ ਤੇ ਮਰਕਟਕ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ।
ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾ ਵਨ੍ਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯੇਤਾ ਓषਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼। ਯਜ੍ਞਨਿष੍ਪਤ੍ਤਯੇ ਤਦ੍ਵਤ੍ਤਥਾਸਾਂ ਹੇਤੁਰੁਤ੍ਤਮਃ ੧੫੦ 1.3.
ਇਹ ਚੌਦਾਂ, ਪਾਲਤੂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ, ਯਜਨਾ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਯਜਨਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਾਧਨ ਹਨ।
ਏਤਾਸ਼੍ਚ ਸਹਯਜ੍ਞੇਨ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਕਾਰਣਂ ਪਰਮ੍। ਪਰਾਪਰਵਿਦਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਸ੍ਤਤੋ ਯਜ੍ਞਾਨ੍ਵਿਤਨ੍ਵਤੇ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੌਦੇ ਯਜਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਉੱਚਾ-ਨੀਵਾ ਸੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਹਨ੍ਯਹਨ੍ਯਨੁष੍ਠਾਨਂ ਯਜ੍ਞਾਨਾਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵੋਤ੍ਤਮ। ਉਪਕਾਰਕਰਂ ਪੁਂਸਾਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਂ ਫਲਾਰ੍ਥਿਨਾਮ੍
ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੇਕਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਯਗ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਯੇषਾਂ ਚਕਾਲਸृष੍ਟੋਸੌ ਪਪਾ(?)ਬਿਂਦੁਰ੍ਮਹਾਮਤੇ। ਮਰ੍ਯਾਦਾਂ ਸ੍ਥਾਪਯਾਮਾਸ ਯਥਾਸ੍ਥਾਨਂ ਯਥਾਗੁਣਮ੍
ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਥਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ ਹੱਦਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।