ਪਂਚਮੋਨੁਗ੍ਰਹਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤੁष੍ਟ੍ਯਾ ਤਥੈਵ ਚ ੭੩ (ਤੁਲਨੀਯ - ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡ ਪੁਰਾਣਮ੍ [https://sa.wikisource.org/s/89a ੧.੧.੫.੬੧], ਲਿਙ੍ਗ ਪੁਰਾਣਮ੍ [https://sa.wikisource.org/s/4ii ੧.੭੦.੧੫੮])। ਵਿਵृਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਂ ਚ ਤੇ ਨ ਜਾਨਂਤਿ ਵੈ ਪੁਨਃ। ਭੂਤਾਦਿਕਾਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ षष੍ਠਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਪੰਜਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ: ਉਲਟ, ਸਿਧੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਰਾਹੀਂ। ਛੇਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਭੂਤਾਦੀ, ਉਹ ਜੀਵ ਹਨ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਜਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
ਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਾਹਿਣਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਵਿਭਾਗਤਰਾਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਚੋਦਨਾ ਜਾਪ੍ਯਸ਼ੀਲਾਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਾ ਭੂਤਾਦਿਕਾਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਉਹ ਸਭ ਪਕੜਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਕਤਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾਪ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਵਾਲੇ ਜਾਣੋ, ਤੇ ਇਹ ਭੂਤਾਦਿਕ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਕਥਿਤਾਃ ਸਰ੍ਗਾਃ षਡਤ੍ਰ ਨृਪਸਤ੍ਤਮ। ਪ੍ਰਥਮੋ ਮਹਤਸ੍ਸਰ੍ਗੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤੁ ਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇੱਥੇ ਛੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਪਹਿਲੀ ਮਹਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਤੁ ਭੂਤਸਰ੍ਗੋਹਿ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ। ਵੈਕਾਰਿਕਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚੈਂਦ੍ਰਿਯਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਦੂਜੀ ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੀ ਵੈਕਾਰਿਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸਂਭੂਤੋ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਃ। ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਤੁ ਮੁਖ੍ਯਾ ਵੈ ਸ੍ਥਾਵਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸਥਾਵਰ ਜੀਵ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸ਼੍ਚ ਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨ੍ਯਸ੍ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਤਤੋਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸਾਂ षष੍ਠੋ ਦੇਵਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਤਿਰ੍ਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ — ਦੇਵਾਂ ਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤੋਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸਰ੍ਗਃ ਸਪ੍ਤਮਃ ਸ ਤੁ ਮਾਨੁषਃ। ਅष੍ਟਮੋਨੁਗ੍ਰਹਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸਾਤ੍ਵਿਕਸ੍ਤਾਮਸਸ੍ਤੁ ਸਃ
ਫਿਰ ਸੱਤਵਾਂ ਸਿਰਜਣ ਵਾਕ-ਸਰੋਤ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਹੈ। ਅੱਠਵੀਂ ਸਿਰਜਣ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਤਾਮਸ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਸਿਰਜਣ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
ਪਂਚੈਤੇ ਵੈਕृਤਾਃ ਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਪ੍ਰਾਕृਤੋ ਵੈਕृਤਸ਼੍ਚੈਵ ਕੌਮਾਰੋ ਨਵਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਇਹ ਪੰਜ ਸਿਰਜਣਾਂ ਵਿਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁਢਲੀਆਂ ਹਨ। ਨੌਵੀਂ, ਜੋ ਕੌਮਾਰ ਸਿਰਜਣ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਢਲੀ ਤੇ ਵਿਕਾਰ ਵਾਲੀ ਦੋਹਾਂ ਹੈ।
ਏਤੇ ਤਵ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਨਵਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ। ਪ੍ਰਾਕृਤਾ ਵੈਕृਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਜਗਤੋ ਮੂਲਹੇਤਵਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਸਿਰਜਣਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ—ਮੁਢਲੀਆਂ ਤੇ ਵਿਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਹਨ।
ਸृਜਤੋ ਜਗਦੀਸ਼ਸ੍ਯ ਕਿਮਨ੍ਯਚ੍ਛ੍ਰੋਤੁਮਰ੍ਹਸਿ। ਭੀष੍ਮ ਉਵਾਚ। ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਤ੍ਕਥਿਤਾਃ ਸਰ੍ਗਾ ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਗੁਰੋਸ੍ਤਥਾ
ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਸਿਰਜਣਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਸ੍ਤਰਾਚ੍ਛ੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਤ੍ਵਤ੍ਤੋ ਮੁਨਿਵਰੋਤ੍ਤਮ। ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯ ਉਵਾਚ। ਕਰ੍ਮਭਿਰ੍ਭਾਵਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇਕੁਸ਼ਲਾਕੁਸ਼ਲੈਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ। ਪੁਲਸਤਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ—ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ—ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਖ੍ਯਾਤ੍ਯਾ ਤਯਾ ਹ੍ਯਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾਃ ਸਂਹਾਰੇ ਹ੍ਯੁਪਸਂਹृਤਾਃ। ਸ੍ਥਾਵਰਾਨ੍ਤਾਸ੍ਸੁਰਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਜਾ ਰਾਜਂਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਃ
ਉਸ ਮਾਣ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਸੰਹਾਰ ਵੇਲੇ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਚਲ ਤੱਕ, ਪ੍ਰਜਾ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕੁਰ੍ਵਤਃ ਸृष੍ਟਿਂ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਮਾਨਸਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਤਤੋ ਦੇਵਾਸੁਰਪਿਤॄਨ੍ਮਾਨੁषਾਂਸ੍ਤੁ ਚਤੁष੍ਟਯਂ
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ। ਫਿਰ ਚਾਰ ਜਾਤੀਆਂ—ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਜਨਮ ਲਏ।
ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੁਰਂਭਾਂਸ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਮਯੂਯੁਜਤ੍। ਮੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤਤੋ ਜਾਤਾ ਦੁਰਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ
ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਜੋੜਿਆ। ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਤੀ ਦੇ ਮੰਦ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲਏ।
ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੋਰ੍ਜਘਨਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤ੍ਵਸੁਰਾਸ੍ਤਤਃ। ਤਤ੍ਯਾਜ ਤਾਂ ਤਤੋ ਦੁष੍ਟਾਨ੍ਤਮੋਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਿਕਾਂ ਤਨੁਂ
ਜਦੋਂ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੁਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਮੰਦੀ, ਤਾਮਸ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਦੇਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।
ਸਾ ਤੁ ਤ੍ਯਕ੍ਤਾ ਤਨੁਸ੍ਤੇਨ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰਾਭੂਦ੍ਵਿਭਾਵਰੀ। ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੁਰਨ੍ਯਦੇਹਸ੍ਥਃ ਪ੍ਰੀਤਿਮਾਪੁਸ੍ਤਤਃ ਸੁਰਾਃ
ਉਹ ਦੇਹ ਛੱਡਣ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਤ ਬਣ ਗਈ। ਫਿਰ, ਨਵੀਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਈ।
ਸਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਃ ਸਮੁਦ੍ਭੂਤਾ ਮੁਖਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਨृਪ। ਤ੍ਯਕ੍ਤਾ ਸਾਪਿ ਤਨੁਸ੍ਤੇਨ ਸਤ੍ਵਪ੍ਰਾਯਮਭੂਦ੍ਦਿਨਂ
ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ। ਉਹ ਦੇਹ ਵੀ ਛੱਡੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਦਿਨ ਬਣ ਗਿਆ।
ਤਤੋ ਹਿ ਬਲਿਨੋ ਰਾਤ੍ਰਾਵਸੁਰਾ ਦੇਵਤਾਦਿ ਵਾ। ਸਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਿਕਾਂ ਚੈਵ ਤਤੋਨ੍ਯਾਂ ਜਗृਹੇ ਤਨੁਮ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤਾਕਤਵਰ ਅਸੁਰ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰ ਲਈ।
ਪਿਤृਵਨ੍ਮਨ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਪਿਤਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਜ੍ਞਿਰੇ। ਉਤ੍ਸਸਰ੍ਜ ਪਿਤॄਨ੍ਕृਤ੍ਵਾ ਤਤਸ੍ਤਾਮਪਿ ਸ ਪ੍ਰਭੁਃ
ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰ ਮੰਨਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਤਰ ਜਨਮ ਲਏ। ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਹ ਦੇਹ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।
ਸਾ ਚੋਤ੍ਸृष੍ਟਾ ਭਵਤ੍ਸਂਧ੍ਯਾ ਦਿਨਨਕ੍ਤਾਂਤਰਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ। ਰਜੋਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਿਕਾਮਨ੍ਯਾਂ ਜਗृਹੇ ਸ ਤਨੁਂ ਤਤਃ
ਉਹ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਦੇਹ ਸੰਧਿਆ ਬਣ ਗਈ, ਜੋ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਜਸ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰ ਲਈ।
ਰਜੋਮਾਤ੍ਰੋਤ੍ਕਟਾ ਜਾਤਾ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਕੁਰੁਸਤ੍ਤਮ। ਤਾਮਪ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ ਤਤ੍ਯਾਜ ਤਨੁਮਾਦ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ
ਰਜਸ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਸ ਦੇਹ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਹੇ ਕੁਰੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਦੇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਤੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।
ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਸਮਭਵਚ੍ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਸਂਧ੍ਯਾ ਯਾਭਿਧੀਯਤੇ। ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾਗਮੇ ਤੁ ਬਲਿਨੋ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਪਿਤਰਸ੍ਤਥਾ
ਉਹ ਦੇਹ ਚਾਨਣ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸੰਧਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਨਣ ਆਉਣ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪਿਤਰ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ ਸਂਧ੍ਯਾਸਮਯੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਭਵਂਤਿ ਵੈ। ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯੇਤਾਨਿ ਵੈ ਵਿਭੋਃ
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਂ ਉਹ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਨਣ, ਰਾਤ, ਦਿਨ ਤੇ ਸੰਧਿਆ—ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤੁ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਤ੍ਰਿਗੁਣੋਪਾਸ਼੍ਰਯਾਣਿ ਚ। ਰਜੋਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਿਕਾਮੇਵ ਤਤੋਨ੍ਯਾਂ ਜਗृਹੇ ਤਨੁਂ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਜਸ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰ ਲਈ।
ਤਤਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਜਾਤਾ ਜਜ੍ਞੇ ਕੋਪਸ੍ਤਯਾ ਕृਤਃ। ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਕ੍ਸ਼ਾਮੋ ਹ੍ਯਂਧਕਾਰੇ ਤੁ ਸੋਸृਜਦ੍ਭਗਵਾਂਸ੍ਤਤਃ
ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਭੁੱਖ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਚਿਆ।
ਵਿਰੂਪਾ ਅਤ੍ਤੁਕਾਮਾਸ੍ਤੇ ਸਮਧਾਵਂਤ ਤਂ ਪ੍ਰਭੁਮ੍। ਰਕ੍ਸ਼ਤਾਮੇष ਯੈਰੁਕ੍ਤਂ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਸ੍ਤੇ ਤਤੋਭਵਨ੍
ਉਹ ਵਿਅੰਗ ਰੂਪ ਜੀਵ, ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਆਓ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਏ,' ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਬਣ ਗਏ।
ਊਚੁਃ ਖਾਦਾਮ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਯੇ ਤੇ ਯਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੁ ਤੇਭਵਨ੍। ਅਤਿਭੀਤਸ੍ਯ ਤਾਨ੍ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਕੇਸ਼ਾਃ ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤਿ ਵੇਧਸਃ ੧੦੦ 1.3.
ਕੁਝ ਹੋਰ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ, 'ਆਓ, ਅਸੀਂ ਖਾਈਏ,' ਤੇ ਉਹ ਯਕਸ਼ ਬਣ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇ ਵਾਲ ਝੜਨ ਲੱਗ ਪਏ।
ਹੀਨਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰਸੋ ਭੂਯਃ ਸਮਾਰੋਹਂਤਿ ਤੇ ਸ਼ਿਰਃ। ਸਰ੍ਪਣਾਤ੍ਤੇਭਵਨ੍ਸਰ੍ਪਾ ਹੀਨਤ੍ਵਾਦਹਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਝੜ ਗਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਰੇਂਦਿਆਂ-ਰੇਂਦਿਆਂ ਸੱਪ ਬਣ ਗਏ, ਤੇ ਘਾਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਸੱਪ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੇਨ ਵੈ ਸ੍ਰष੍ਟ੍ਰਾ ਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ਮਾਨੋ ਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤਾਃ। ਵਰ੍ਣੇਨ ਕਪਿਸ਼ੇਨੋਗ੍ਰਾ ਭੂਤਾਸ੍ਤੇ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼ਿਨਃ
ਫਿਰ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੇ ਰੋਸ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਗਏ।
ਧਯਤੋ ਗਾਂ ਸਮੁਦ੍ਭੂਤਾ ਗਂਧਰ੍ਵਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍। ਪਿਬਂਤੋ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਵਾਚਂ ਗਂਧਰ੍ਵਾਸ੍ਤੇਨ ਤੇऽਭਵਨ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਤੋਂ ਗੰਧਰਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੋਲੀ ਪੀ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਗੰਧਰਵ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।