ਸਮੁਦ੍ਧਰ ਭਵਾਯੇਸ਼ ਕੁਰੁ ਸਰ੍ਵਜਗਦ੍ਧਿਤਂ। ਏਵਂ ਸਂਸ੍ਤੂਯਮਾਨਸ਼੍ਚ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਮਹੀਧਰਃ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਠਾ। ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲਾ ਹੈ,
ਉਜ੍ਜਹਾਰ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਨ੍ਯਸ੍ਤਵਾਨ੍ਸ ਮਹਾਰ੍ਣਵੇ। ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਜਲੌਘੇਸ੍ਯ ਮਹਤੀ ਨੌਰਿਵਸ੍ਥਿਤਾ
ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਉੱਠਾ ਕੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਮੂਹ ਇਕ ਵੱਡੀ ਨੌਕ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਤਤਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਂ ਸਮਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਮਚਿਨੋਦ੍ਗਿਰੀਨ੍। ਯਥਾਵਿਭਾਗਂ ਭਗਵਾਨਨਾਦਿਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ
ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰਕੇ, ਆਦਿ-ਪੁਰਖ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਭੂਵਿਭਾਗਂ ਤਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਾਨ੍ਯਥਾਤਥਂ। ਭੂਤਾਦ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋਲੋਕਾਨ੍ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸਮਕਲ੍ਪਯਤ੍
ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸੱਤ ਟਾਪੂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣਾਏ, ਤੇ ਚਾਰ ਲੋਕ, ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਰਚੇ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਵਿष੍ਣੁਨਾ ਪੂਰ੍ਵਮੇਤਦੇਵ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ। ਤੁष੍ਟੇਨ ਦੇਵਦੇਵੇਨ ਤ੍ਵਂ ਦੇਵਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ
ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੀ। ਹੇ ਦੇਵ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੋ।
ਤ੍ਵਯਾ ਮਯਾ ਜਗਚ੍ਚੇਦਂ ਧਾਰ੍ਯਂ ਪਾਲ੍ਯਂ ਚ ਯਤ੍ਨਤਃ। ਯੇषਾਂ ਤ੍ਵਸੁਰਮੁਖ੍ਯਾਨਾਂ ਵਰੋ ਦਤ੍ਤੋ ਮਯਾਧੁਨਾ
ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਮੈਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਤੇ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਦੇਵਾਨਾਂ ਹਿਤਕਾਮੇਨ ਹਂਤਵ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਤ੍ਵਯਾ ਵਿਭੋ। ਅਹਂ ਸृष੍ਟਿਂ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਸਾ ਚ ਪਾਲ੍ਯਾ ਤ੍ਵਯਾ ਵਿਭੋ
ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰੋ। ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤੋ ਗਤੋ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਦੇਵਾਦੀਨਸृਜਦ੍ਵਿਭੁਃ। ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਸ੍ਤਮੋਮਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ, ਬਿਨਾ ਮੱਤ ਦੇ, ਅੰਧਕਾਰ-ਸਰੂਪ ਜੀਵ ਜਨਮਿਆ।
ਤਮੋ ਮੋਹੋ ਮਹਾਮੋਹਸ੍ਤਾਮਿਸ੍ਰੋ ਹ੍ਯਨ੍ਧਸਂਜ੍ਞਕਃ। ਪਂਚਧਾਵਸ੍ਥਿਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਧ੍ਯਾਯਤਸ੍ਤੁ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਹਨੇਰਾ, ਭਟਕਾਵਾ, ਵੱਡਾ ਭਟਕਾਵਾ, ਤਾਮਿਸ਼ਰਾ ਅਤੇ ਅੰਧਸੰਜ੍ਯਕ — ਇਹ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
ਬਹਿਰਂਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ ਸਂਵृਤਾਤ੍ਮਾ ਨਗਾਤ੍ਮਕਃ। ਮੁਖ੍ਯਾਨਾਗਾਯਤਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਾ ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਸ੍ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਯਂ
ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਹਿਤ, ਆਤਮਾ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲੀ — ਇਹ ਮੁੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ।
ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਾਧਕਂ ਸਰ੍ਗਮਮਨ੍ਯਦਪਰਂ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਤਸ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਤਸ੍ਸਰ੍ਗਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤੋਭ੍ਯਵਰ੍ਤਤ
ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਿਕੰਮੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੋਰ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਤਿਰ੍ਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਨਾਮ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਪਸ਼੍ਵਾਦਯਸ੍ਤੇ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾਸ੍ਤਮਃ ਪ੍ਰਾਯਾ ਹ੍ਯਵੇਦਿਨਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਪਾਸੇ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਰ੍ਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗਾਂ ਆਦਿ ਜੀਵ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਵਧੇਰੇ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ।
ਉਤ੍ਪਥਗ੍ਰਾਹਿਣਸ਼੍ਚੈਵ ਤੇ ਜ੍ਞਾਨੇ ਜ੍ਞਾਨਮਾਨਿਨਃ। ਅਹਂਕृਤਾਸ੍ਤ੍ਵਹਂਮਾਨਾ ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਦ੍ਵਿਧਾਤ੍ਮਕਾਃ। ਅਂਤਃਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵ ਆਵृਤਾਸ੍ਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਠਾਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲੇ, ਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਢੱਕੇ ਹੋਏ।
ਤਮਪ੍ਯਸਾਧਕਂ ਮਤ੍ਵਾ ਧ੍ਯਾਯਤੋਨ੍ਯਸ੍ਤਤੋਭਵਤ੍। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਸਾਤ੍ਵਿਕੋਰ੍ਧ੍ਵਮਵਰ੍ਤਤ
ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਨਿਕੰਮੀ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ — ਸਾਤਵਿਕ, ਜੋ ਉਪਰ ਵੱਲ ਚੱਲੀ — ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
ਤੇ ਸੁਖਪ੍ਰੀਤਿਬਹੁਲਾ ਬਹਿਰਂਤਰਨਾਵृਤਾਃ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ ਬਹਿਰਂਤਸ਼੍ਚ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਉਹ ਸੁਖ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੋਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੁष੍ਟਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਦੇਵਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਸਂਸ੍ਮृਤਃ। ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਰ੍ਗੇ ਭਵਤ੍ਪ੍ਰੀਤਿਰ੍ਨਿष੍ਪਨ੍ਨੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਦਾ
ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ 'ਚ ਖੁਸ਼ੀ ਆਈ।
ਤਤੋਨ੍ਯਂ ਸ ਤਦਾ ਦਧ੍ਯੌ ਸਾਧਕਂ ਸਰ੍ਗਮੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਅਸਾਧਕਾਂਸ੍ਤੁਤਾਨ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਾਦਿਸਂਭਵਾਨ੍
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਇਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੇ ਕਾਰਗਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਨਿਕੰਮੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ।
ਤਥਾਭਿਧ੍ਯਾਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਿਨਸ੍ਤਤਃ। ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਸ੍ਤਦਾਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤੁ ਸਾਧਕਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਚੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਕਾਰਗਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ — ਅਵਾਕਸ੍ਰੋਤਸ — ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਂਤੇ ਤਤੋऽਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਬਹੁਲਾਸ੍ਤਮੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾ ਰਜੋਧਿਕਾਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਵਾਕਸ੍ਰੋਤਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਰਜਸ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਦੁਃਖਬਹੁਲਾ ਭੂਯੋਭੂਯਸ਼੍ਚ ਕਾਰਿਣਃ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ ਬਹਿਰਂਤਸ਼੍ਚ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਸਾਧਕਾਸ਼੍ਚ ਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਹਨ ਤੇ ਕਾਰਗਰ ਹਨ।
ਪਂਚਮੋਨੁਗ੍ਰਹਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤੁष੍ਟ੍ਯਾ ਤਥੈਵ ਚ ੭੩ (ਤੁਲਨੀਯ - ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡ ਪੁਰਾਣਮ੍ [https://sa.wikisource.org/s/89a ੧.੧.੫.੬੧], ਲਿਙ੍ਗ ਪੁਰਾਣਮ੍ [https://sa.wikisource.org/s/4ii ੧.੭੦.੧੫੮])। ਵਿਵृਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਂ ਚ ਤੇ ਨ ਜਾਨਂਤਿ ਵੈ ਪੁਨਃ। ਭੂਤਾਦਿਕਾਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ षष੍ਠਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਪੰਜਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ: ਉਲਟ, ਸਿਧੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਰਾਹੀਂ। ਛੇਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਭੂਤਾਦੀ, ਉਹ ਜੀਵ ਹਨ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਜਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
ਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਾਹਿਣਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਵਿਭਾਗਤਰਾਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਚੋਦਨਾ ਜਾਪ੍ਯਸ਼ੀਲਾਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਾ ਭੂਤਾਦਿਕਾਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਉਹ ਸਭ ਪਕੜਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਕਤਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾਪ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਵਾਲੇ ਜਾਣੋ, ਤੇ ਇਹ ਭੂਤਾਦਿਕ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਕਥਿਤਾਃ ਸਰ੍ਗਾਃ षਡਤ੍ਰ ਨृਪਸਤ੍ਤਮ। ਪ੍ਰਥਮੋ ਮਹਤਸ੍ਸਰ੍ਗੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤੁ ਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇੱਥੇ ਛੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਪਹਿਲੀ ਮਹਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਤੁ ਭੂਤਸਰ੍ਗੋਹਿ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ। ਵੈਕਾਰਿਕਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚੈਂਦ੍ਰਿਯਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਦੂਜੀ ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੀ ਵੈਕਾਰਿਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸਂਭੂਤੋ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਃ। ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਤੁ ਮੁਖ੍ਯਾ ਵੈ ਸ੍ਥਾਵਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸਥਾਵਰ ਜੀਵ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸ਼੍ਚ ਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨ੍ਯਸ੍ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਤਤੋਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸਾਂ षष੍ਠੋ ਦੇਵਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਤਿਰ੍ਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ — ਦੇਵਾਂ ਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤੋਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸਰ੍ਗਃ ਸਪ੍ਤਮਃ ਸ ਤੁ ਮਾਨੁषਃ। ਅष੍ਟਮੋਨੁਗ੍ਰਹਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸਾਤ੍ਵਿਕਸ੍ਤਾਮਸਸ੍ਤੁ ਸਃ
ਫਿਰ ਸੱਤਵਾਂ ਸਿਰਜਣ ਵਾਕ-ਸਰੋਤ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਹੈ। ਅੱਠਵੀਂ ਸਿਰਜਣ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਤਾਮਸ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਸਿਰਜਣ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
ਪਂਚੈਤੇ ਵੈਕृਤਾਃ ਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਪ੍ਰਾਕृਤੋ ਵੈਕृਤਸ਼੍ਚੈਵ ਕੌਮਾਰੋ ਨਵਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਇਹ ਪੰਜ ਸਿਰਜਣਾਂ ਵਿਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁਢਲੀਆਂ ਹਨ। ਨੌਵੀਂ, ਜੋ ਕੌਮਾਰ ਸਿਰਜਣ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਢਲੀ ਤੇ ਵਿਕਾਰ ਵਾਲੀ ਦੋਹਾਂ ਹੈ।
ਏਤੇ ਤਵ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਨਵਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ। ਪ੍ਰਾਕृਤਾ ਵੈਕृਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਜਗਤੋ ਮੂਲਹੇਤਵਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਸਿਰਜਣਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ—ਮੁਢਲੀਆਂ ਤੇ ਵਿਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਹਨ।
ਸृਜਤੋ ਜਗਦੀਸ਼ਸ੍ਯ ਕਿਮਨ੍ਯਚ੍ਛ੍ਰੋਤੁਮਰ੍ਹਸਿ। ਭੀष੍ਮ ਉਵਾਚ। ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਤ੍ਕਥਿਤਾਃ ਸਰ੍ਗਾ ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਗੁਰੋਸ੍ਤਥਾ
ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਸਿਰਜਣਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।