ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਣੈਰ੍ਵੀਰ ਯੁਕ੍ਤਾਨੀਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰੈਃ। ਸ਼ਾਂਤਾ ਘੋਰਾਸ਼੍ਚ ਮੂਢਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤੇਨ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਹੇ ਵੀਰ, ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ, ਵਧਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਯੁਕਤ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਭਯਾਨਕ ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਾਨਾਵੀਰ੍ਯਾਃ ਪृਥਗ੍ਭੂਤਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇ ਸਂਹਤਿਂ ਵਿਨਾ। ਨਾਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ੍ਰष੍ਟੁਮਸਮਾਗਮ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਕਤਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲੇ ਨਹੀਂ।
ਸਮੇਤ੍ਯਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਂਯੋਗਾਤ੍ਪਰਸ੍ਪਰਸਮਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍। ਏਕਸਂਘਾਤਲਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਯੈਕ੍ਯਮਸ਼ੇषਤਃ
ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਨਾਲ, ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕ-ਜੋੜ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਇਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ।
ਪੁਰੁषਾਧਿष੍ਠਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨੁਗ੍ਰਹਣੇ ਤਥਾ। ਮਹਦਾਦਯੋ ਵਿਸ਼ੇषਾਂਤਾ ਹ੍ਯਂਡਮੁਤ੍ਪਾਦਯਂਤਿ ਵੈ
ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਮਹੱਤਤੱਤ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂਤ ਤੱਕ, ਅੰਡਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।
ਤਤ੍ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਿਵृਤ੍ਤਂ ਤੁ ਜਲਬੁਦ੍ਬੁਦਵਤ੍ਸਮਮ੍। ਤਤ੍ਰਾਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪੋਸੌ ਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪੀ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ
ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁਲਬਲੇ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਅਵਿਆਕਤ ਸੁਭਾਵ ਜਨਾਰਦਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਮੇਰੁਰੁਲ੍ਬਮਭੂਤ੍ਤਸ੍ਯ ਜਰਾਯੁਸ਼੍ਚ ਮਹੀਧਰਾਃ
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਪ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੂ ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਉਸ ਦਾ ਜਰਾਯੂ ਬਣੇ।
ਗਰ੍ਭੋਦਕਂ ਸਮੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਸਂਸ਼੍ਚ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ। ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵੀਪਾਸ੍ਸਮੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਸਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਲੋਕਸਂਗ੍ਰਹਃ
ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਜਲ ਉਸਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਟਾਪੂ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਂਡੇऽਭਵਨ੍ਵੀਰ ਸਦੇਵਾਸੁਰਮਾਨੁषਾਃ। ਵਾਰਿ ਵਹ੍ਨ੍ਯਨਿਲਾਕਾਸ਼ੈਰ੍ਵृਤੈਰ੍ਭੂਤਾਦਿਨਾ ਬਹਿਃ
ਉਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਚ, ਵਿਰ ਜੀ, ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਬਾਹਰ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਵृਤਂ ਦਸ਼ਗੁਣੈਰਂਡਂ ਭੂਤਾਦਿਰ੍ਮਹਤਾ ਤਥਾ। ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੇਨਾਵृਤੋ ਰਾਜਂਸ੍ਤੈਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਹਿਤੋ ਮਹਾਨ੍
ਉਹ ਅੰਡਾ ਦਸ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਅਵਿਆਕਤ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਰਾਜਾ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਸਭ ਦੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਏਭਿਰਾਵਰਣੈਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤੈਸ਼੍ਚ ਸਂਯੁਤਮ੍। ਨਾਰਿਕੇਲਫਲਂ ਯਦ੍ਵਦ੍ਬੀਜਂ ਬਾਹ੍ਯਦਲੈਰਿਵ
ਇਹ ਸਭ ਪਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਬੀਜ ਬਾਹਰੀ ਛਿਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਂ ਚ ਜਗਤੋ ਵਿਸृष੍ਟੌ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਸृष੍ਟਿਂ ਚ ਪਾਤ੍ਯਨੁਯੁਗਂ ਯਾਵਤ੍ਕਲ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪਨਾ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿਚ ਕਲਪ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ।
ਸ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਯਾਤਿ ਭਗਵਾਨੇਕ ਏਵ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ। ਸਤ੍ਵਭੁਗ੍ਗੁਣਵਾਨ੍ਦੇਵੋ ਹ੍ਯਪ੍ਰਮੇਯ ਪਰਾਕ੍ਰਮਃ
ਉਹ ਇਕੋ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ, ਸਤਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਣਗਣ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।
ਤਮੋਦ੍ਰੇਕਂ ਚ ਕਲ੍ਪਾਂਤੇ ਰੂਪਂ ਰੌਦ੍ਰਂ ਕਰੋਤਿ ਚ। ਰਾਜੇਂਦ੍ਰਾਖਿਲਭੂਤਾਨਿ ਭਕ੍ਸ਼ਯਤ੍ਯਤਿਭੀषਣਃ
ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਉਹ ਹਨੇਰੀ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਕ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਚ ਭੂਤਾਨਿ ਜਗਤ੍ਯੇਕਾਰ੍ਣਵੀਕृਤੇ। ਨਾਗਪਰ੍ਯਂਕਸ਼ਯਨੇ ਸ਼ੇਤੇ ਸਰ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪਧृਕ੍
ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਕੇ, ਸੱਪ ਦੀ ਮੰਜੀ 'ਤੇ ਲੈਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਪੁਨਃ ਸृष੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਕਰੋਤਿ ਚ ਰੂਪਧृਕ੍। ਸृष੍ਟਿਸ੍ਥਿਤ੍ਯਂਤਕਰਣਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਸ਼ਿਵਾਤ੍ਮਕਃ
ਫਿਰ ਜਾਗ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।
ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਸृਜਤਿ ਚਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿष੍ਣੁਃ ਪਾਲ੍ਯਂ ਚ ਪਾਤਿ ਚ। ਉਪਸਂਹ੍ਰਿਯਤੇ ਚਾਪਿ ਸਂਹਰ੍ਤ੍ਤਾ ਚ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਭੁਃ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਆਪ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੁ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪृਥਿਵ੍ਯਾਪਸ੍ਤਥਾ ਤੇਜੋ ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ਮੇਵ ਚ। ਸ ਏਵ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇਸ਼ੋ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪੋ ਯਤੋਵ੍ਯਯਃ
ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼—ਉਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ, ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਅਬਿਨਾਸੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਗਾਦਿਕਂ ਤਤੋਸ੍ਯੈਵ ਭੂਤਸ੍ਥਮੁਪਕਾਰਕਮ੍। ਸ ਏਵ ਸृਜ੍ਯਃ ਸ ਚ ਸਰ੍ਗਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਸ ਏਵ ਪਾਲ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲ੍ਯਤੇ ਯਤਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਭਿਰਸ਼ੇषਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵਰਿष੍ਠੋ ਵਰਦੋ ਵਰੇਣ੍ਯਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਾਰਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਅੰਤਹੀਣ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਭੀष੍ਮ ਉਵਾਚ। ਨਿਰ੍ਗੁਣਸ੍ਯਾਪ੍ਰਮੇਯਸ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯਾਥ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ। ਕਥਂ ਸਰ੍ਗਾਦਿਕਰ੍ਤ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਹ੍ਯੁਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਨਿਰਗੁਣ, ਅਣਮਾਪਣਯੋਗ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਨ ਕਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯ ਉਵਾਚ। ਸ਼ਕ੍ਤਯਃ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮਚਿਂਤ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਨਗੋਚਰਾਃ। ਯਤ੍ਤਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਾਸ੍ਤੁਸਰ੍ਗਾਦ੍ਯਾ ਭਾਵਸ਼ਕ੍ਤਯਃ
ਪੁਲਸਤਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਸੰਭਵ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਭਾਵ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ।
ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯ ਏਵੋਪਚਾਰਤਃ। ਨਿਜੇਨ ਤਸ੍ਯ ਮਾਨੇਨ ਆਯੁਰ੍ਵਰ੍षਸ਼ਤਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਸੌ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਪਰਾਖ੍ਯਂ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਚ ਤਦਰ੍ਦ੍ਧਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍। ਕਾष੍ਠਾ ਪਂਚਦਸ਼ਾਖ੍ਯਾ ਤਾ ਨਿਮੇषਾ ਨृਪਸਤ੍ਤਮ
ਉਸਨੂੰ ਪਰਾਰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਅੱਧਾ ਵੀ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਰਾਜਨ, ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਾਠਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾष੍ਠਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾ ਮੌਹੂਰ੍ਤ੍ਤਿਕੋ ਵਿਧਿਃ। ਤਾਵਤ੍ਸਂਖ੍ਯੈਰਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤੈਰ੍ਮਾਨੁषਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਤੀਹ ਕਾਠੇ ਇਕ ਕਲਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤਾਵਂਤਿ ਮਾਸਃ ਪਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵਯਾਤ੍ਮਕਃ। ਤੈष੍षਡ੍ਭਿਰਯਨਂ ਵਰ੍षਮਯਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ
ਇੰਨੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਵਰ੍ਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਯਨਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਦੇਵਾਨਾਮੁਤ੍ਤਰਂ ਦਿਨਮ੍। ਦਿਵ੍ਯੈਰ੍ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਕृਤਤ੍ਰੇਤਾਦਿਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍
ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਰਾਤ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਨ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਸ੍ਤਦ੍ਵਿਭਾਗਂ ਨਿਬੋਧ ਮੇ। ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਤ੍ਰੀਣਿਦ੍ਵੇ ਚੈਕਂ ਕृਤਾਦਿषੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍
ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਾਰ, ਤਿੰਨ, ਦੋ ਅਤੇ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦਿਵ੍ਯਾਬ੍ਦਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਯੁਗੇष੍ਵਾਹੁਃ ਪੁਰਾਵਿਦਃ। ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੈਃ ਸ਼ਤੈਃ ਸਂਧ੍ਯਾ ਪੂਰ੍ਵਾ ਤਤ੍ਰਾਭਿਧੀਯਤੇ
ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਯੁਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਹਿਲੀ ਸੰਧਿਆ ਵੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਂਧ੍ਯਾਂਸ਼ਕਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯੋ ਯੁਗਸ੍ਯਾਨਂਤਰੋ ਹਿ ਯਃ। ਸਂਧ੍ਯਾਸਂਧ੍ਯਾਂਸ਼ਯੋਰਂਤਃ ਕਾਲੋ ਯੋ ਨृਪਸਤ੍ਤਮ
ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਧਿਆ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।
ਯੁਗਾਖ੍ਯਃ ਸ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕृਤਤ੍ਰੇਤਾਦਿਸਂਜ੍ਞਿਤਃ। ਕृਤਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਚ ਕਲਿਸ਼੍ਚੈਵ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਮ੍
ਇਹ ਸਮਾਂ ਯੁਗ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਕਲਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਚਤੁਰਯੁਗ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਦਿਵਸਂ ਨृਪ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਦਿਵਸੇ ਰਾਜਨ੍ਮਨਵਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।