ਇਯਂ ਬ੍ਰਸੀ ਮਯਾ ਕ੍ਲਪ੍ਤਾ ਆਸ੍ਯਤਾਂ ਸੁਖਦਾ ਕृਤਾ। ਅਰ੍ਘ੍ਯਪਾਤ੍ਰੇ ਤੁ ਪਾਲਾਸ਼ੇ ਦੂਰ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਤਸੁਮੈਃ ਕੁਸ਼ੈਃ
ਇਹ ਚਮਚ ਮੈਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਰੱਖੋ, ਇਹ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਅਰਘ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਲਾਸ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਦੁਰਵਾ ਘਾਹ, ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣੇ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਪਏ ਹਨ।
ਸਰ੍षਪੈਸ਼੍ਚ ਦਧਿਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰੈਰ੍ਯਵੈਸ਼੍ਚ ਪਯਸਾ ਸਹ। ਅष੍ਟਾਂਗੋ ਹ੍ਯੇष ਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿष੍ਟੋ ਹ੍ਯਰ੍ਘੋ ਹਿ ਮੁਨਿਭਿਃ ਪੁਰਾ
ਸਰੋਂ ਦੇ ਦਾਣੇ, ਦਹੀਂ, ਸ਼ਹਦ, ਜੌ ਤੇ ਦੁੱਧ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਅਠ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਅਰਘ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵੈਤਦ੍ਵਚਨਂ ਤਸ੍ਯ ਭੀष੍ਮਸ੍ਯਾਮਿਤਤੇਜਸਃ। ਉਪਵਿष੍ਟੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੁਤਃ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯੋ ਭਗਵਾਨृषਿਃ
ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੇਜ ਅਪਾਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੂਲਸਤਿਆ ਰਿਸ਼ੀ, ਬੈਠ ਗਿਆ।
ਵਿष੍ਟਰਂ ਸਹਪਾਦ੍ਯੇਨ ਅਰ੍ਘਪਾਤ੍ਰਂ ਮੁਦਾਨ੍ਵਿਤਃ। ਜੁਜੋष ਭਗਵਾਨ੍ਪ੍ਰੀਤਃ ਸਦਾਚਾਰੇਣ ਤੇਨ ਤੁ
ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਸਨ, ਤੇ ਅਰਘ ਦਾ ਪਾਤਰ ਲੈ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸਦਾ ਚੰਗੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯ ਉਵਾਚ। ਸਤ੍ਯਵਾਨ੍ਦਾਨਸ਼ੀਲੋਸਿ ਸਤ੍ਯਸਂਧਿਰ੍ਨਰੇਸ਼੍ਵਰਃ। ਹ੍ਰੀਮਾਨ੍ਮੈਤ੍ਰਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾਸ਼ੀਲੋ ਵਿਕ੍ਰਾਂਤਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਸ਼ਾਸਨੇ
ਪੂਲਸਤਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਸੱਚਾ, ਦਾਨੀ, ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਤੇ ਡਟਿਆ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਰਾਜਾ ਹੈਂ; ਲਜਵਾਨ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲਾ, ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈਂ।
ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਸ੍ਤ੍ਵਂ ਕृਤਜ੍ਞਸ੍ਤ੍ਵਂ ਦਯਾਵਾਨ੍ਪ੍ਰਿਯਭਾषਿਤਾ। ਮਾਨ੍ਯਮਾਨਯਿਤਾ ਵਿਜ੍ਞੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਃ ਸਾਧੁਵਤ੍ਸਲਃ
ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਉਪਕਾਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ, ਦਇਆਲੂ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਮਾਣਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦਿੰਦਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਭਗਤ ਤੇ ਚੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।
ਤੁष੍ਟਸ੍ਤੇਹਂ ਸਦਾ ਵਤ੍ਸ ਪ੍ਰਣਿਪਾਤਪਰਸ੍ਯ ਵੈ। ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਤ੍ਵਂ ਮਹਾਭਾਗ ਕਥਨਂ ਤੇ ਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍
ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੈਥੋਂ ਰਾਜੀ ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਨਮਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਸ, ਸੁਭਾਗਾ, ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਉਹ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
ਭੀष੍ਮ ਉਵਾਚ। ਭਗਵਨ੍ਭਗਵਾਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵਿਭੁਃ। ਸृष੍ਟਿਂ ਚਕਾਰ ਵੈ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਵਦਸ੍ਵ ਮੇ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਗਵਾਨ, ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਉਹ ਮਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਦੋਂ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਸੀ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ।
ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਵਾ ਭਗਵਾਨ੍ਵਿष੍ਣੁਃ ਕਥਂ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਨਿਰ੍ਮਿਤਃ। ਕਥਂ ਵਾ ऋषਯੋ ਦੇਵਾਸ੍ਸृष੍ਟਾਸ੍ਤੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ
ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਰੁਦਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ? ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ?
ਕਥਂ ਪृਥ੍ਵੀ ਕਥਂ ਵ੍ਯੋਮ ਕਥਂ ਚੇਮੇ ਤੁ ਸਾਗਰਾਃ। ਕਥਂ ਦ੍ਵੀਪਾਃ ਪਰ੍ਵਤਾਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਾਮਾਰਣ੍ਯਪੁਰਾਣਿ ਚ
ਧਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ, ਆਕਾਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ? ਟਾਪੂ, ਪਹਾੜ, ਪਿੰਡ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ?
ਮੁਨੀਨ੍ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸਪ੍ਤਰ੍षੀਨ੍ਪ੍ਰਵਰਾਨਪਿ। ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਵਾਯੁਂ ਪੁਰਾਸ੍ਥਾਨਂ ਗਂਧਰ੍ਵਾਨ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਨ੍
ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ, ਸੱਤ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਵਰਨ, ਹਵਾ, ਪੁਰਾਣੇ ਥਾਂ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ?
ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਸਰਿਤੋ ਵਾਥ ਸੂਰ੍ਯਾਦੀਨ੍ਗ੍ਰਹਤਾਰਕਾਨ੍। ਯਥਾ ਸਸਰ੍ਜ ਭਗਵਾਂਸ੍ਤਥਾ ਮੇ ਤ੍ਵਂ ਵਦਸ੍ਵ ਹ
ਤੀਰਥ, ਦਰਿਆ, ਤੇ ਸੂਰਜ, ਗ੍ਰਹ, ਤਾਰੇ — ਇਹ ਸਭ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਏ? ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਤੂੰ ਦੱਸ।
ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯ ਉਵਾਚ। ਪਰਃ ਪਰਾਣਾਂ ਪਰਮਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਪਿਤਾਮਹਃ। ਰੂਪਵਰ੍ਣਾਦਿਰਹਿਤੋ ਵਿਸ਼ੇषਣ ਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਪੂਲਸਤਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਪਿਤਾਮਹ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ, ਰੰਗ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਅਪਕ੍ਸ਼ਯਵਿਨਾਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰਿਣਾਮਰ੍ਦ੍ਧਿਜਨ੍ਮਭਿਃ। ਗੁਣੈਰ੍ਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ ਭਾਤੀਤਿ ਹਿ ਕੇਵਲਮ੍
ਉਹ ਘਟਣ, ਨਾਸ, ਬਦਲਾਅ, ਵਾਧਾ ਜਾਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਸੌ ਸਮਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਸਨ੍ਨਨੁਪਮੋ ਮਤਃ। ਭਾਵਯਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪੇਣ ਵਿਦ੍ਵਦ੍ਭਿਃ ਪਰਿਪਠ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਂ ਗੁਹ੍ਯਂ ਪਰਮਂ ਨਿਤ੍ਯਮਜਮਕ੍ਸ਼ਯਮਵ੍ਯਯਮ੍। ਤਥਾ ਪੁਰੁषਰੂਪੇਣ ਕਾਲਰੂਪੇਣ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਉਹ ਗੁਪਤ, ਪਰਮ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਜਨਮਾ, ਨਾਸ ਰਹਿਤ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਉਹ ਪੁਰਖ ਰੂਪ ਤੇ ਸਮੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਤਂ ਨਤ੍ਵਾਹਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਥਾ ਸृष੍ਟਿਂ ਚਕਾਰ ਹ। ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ਪਦ੍ਮਸ਼ਯਨਾਦੁਤ੍ਥਾਯ ਜਗਤਃਪ੍ਰਭੁਃ
ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ; ਪਹਿਲਾਂ ਪਦਮ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ, ਜਗਤ ਦਾ ਸੁਆਮੀ।
ਗੁਣਵ੍ਯਂਜਨਸਂਭੂਤਃ ਸਰ੍ਗਕਾਲੇ ਨਰਾਧਿਪ। ਸਾਤ੍ਵਿਕੋ ਰਾਜਸਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਮਸਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਧਾ ਮਹਾਨ੍
ਸਰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਾ, ਉਹ ਮਹਾਨ, ਗੁਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ — ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ।
ਪ੍ਰਧਾਨਤਤ੍ਵੇਨ ਸਮਂ ਤਥਾ ਬੀਜਾਦਿਭਿਰ੍ਵृਤਃ। ਵੈਕਾਰਿਕਸ੍ਤੈਜਸਸ਼੍ਚ ਭੂਤਾਦਿਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਮਸਃ
ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਬੀਜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸੱਤਵ), ਤੈਜਸ (ਰਜਸ) ਅਤੇ ਭੂਤਾਦਿ (ਤਾਮਸ) ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਵਿਧੋਯਮਹਂਕਾਰੋ ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਦਜਾਯਤ। ਭੂਤੇਂਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪਂਚਾਨਾਂ ਤਥਾ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਸਹ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਮਹੱਤਤੱਤ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
ਪृਥਿਵ੍ਯਾਪਸ੍ਤਥਾਤੇਜੋ ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ਮੇਵ ਚ। ਏਕੈਕਸ਼ਃ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਕਥਯਾਮਿ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮ੍
ਪृथਵੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ — ਮੈਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਨਨ ਕਰਾਂਗਾ।
ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਮਥਾਕਾਸ਼ਂ ਭੂਤਾਦਿਃ ਖਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍। ਅਥਾਕਾਸ਼ਂ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ ਹ
ਭੂਤਾਦਿ ਤਾਮਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਢਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਪਰਸ਼ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।
ਬਲਵਾਨੇष ਵੈ ਵਾਯੁਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਗੁਣੋ ਮਤਃ। ਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍
ਇਹ ਤਾਕਤਵਾਲਾ ਹਵਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਗੁਣ ਸਪਰਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਨੇ ਢਕ ਲਿਆ।
ਤਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣੋ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ ਹ। ਜ੍ਯੋਤੀਰੂਪਨ੍ਤੁ ਤਦ੍ਵਾਯੁਸ੍ਤਦ੍ਰੂਪਗੁਣਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਫਿਰ ਹਵਾ ਨੇ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਰੂਪ ਹੀ ਜੋਤ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਹੈ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਾ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਸ੍ਤੁ ਵੈ ਵਾਯੂ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍। ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਂ ਰਸਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ ਹ
ਹਵਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੂਪ ਨੇ ਢਕ ਲਿਆ। ਜੋਤ ਨੇ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।
ਸਂਭਵਂਤਿ ਤਤੋਂਭਾਂਸਿ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍। ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਾਨਿ ਚਾਂਭਾਂਸਿ ਗਂਧਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜਿਰੇ
ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੂਪ ਨੇ ਢਕ ਲਿਆ। ਪਾਣੀ ਨੇ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੰਧ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।
ਸਂਘਾਤੋ ਜਾਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਗਂਧੋ ਮਤੋ ਗੁਣਃ। ਤੈਜਸਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਾਹੁਰ੍ਦੇਵਾ ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਦਸ਼
ਉਸ ਤੋਂ ਮਿਲਾਪ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਗੁਣ ਗੰਧ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਦੇਵਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਜਸ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਹੈ।
ਏਕਾਦਸ਼ਮ੍ਮਨਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਦੇਵਾ ਵੈਕਾਰਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਨਾਸਿਕਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮਤ੍ਰ ਚ ਪਂਚਮਮ੍੧੦੦ 1.2.
ਇਥੇ ਮਨ ਗਿਆਰਵਾਂ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਦੇਵਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਨੱਕ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਕੰਨ।
ਏਤੇषਾਂ ਤੁ ਮਤਂ ਕृਤ੍ਯਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿ ਗ੍ਰਹਣਂ ਪੁਨਃ। ਵਾਕ੍ਪਾਣਿਪਾਦਪਾਯੂਨਿ ਚੋਪਸ੍ਥਂ ਤਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਮਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਕ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਮਲਦਵਾਰ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅੰਗ — ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਹਨ।
ਵਿਸਰ੍ਗਸ਼ਿਲ੍ਪਗਤ੍ਯੁਕ੍ਤਿਰ੍ਗੁਣਾ ਏषਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍। ਆਕਾਸ਼ ਵਾਯੁ ਤੇਜਾਂਸਿ ਸਲਿਲਂ ਪृਥਿਵੀ ਤਥਾ
ਉਤਸਰਜਨ, ਕਲਾ, ਚਲਣ ਅਤੇ ਬੋਲਣ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ। ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵੀ।