ਅਂਤਂ ਗਤਸ੍ਯ ਵੇਦਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਵੇਦਿਨਃ । ਪੁਂਸੋऽਸ਼੍ਰੁਤਪੁਰਾਣਸ੍ਯ ਨ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯਾਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਅਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਸੂਤ ਉਵਾਚ- ਏਵਮੁਕ੍ਤੋ ਰਘੁਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਮੁਨਿਭਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ । ਪ੍ਰਹਰ੍षਮਤੁਲਂ ਲੇਭੇ ਪੁਰਾਣਸ਼੍ਰਵਣੋਤ੍ਸੁਕਃ
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਐਸਾ ਤੱਤਵ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਖੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ, ਪੁਰਾਣਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਉਵਾਚ- ਲਿਗਾਰ੍ਚਨਪ੍ਰਕਾਰਂ ਚ ਲਿਂਗਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮੇਵ ਚ । ਮਹੇਸ਼ਨਾਮਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਪੂਜਾਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮੇਵ ਚ
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ, ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—
ਨਮਸ੍ਕਾਰਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਦृष੍ਟਿਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮੇਵ ਚ । ਜਲਦਾਨਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਧੂਪਦਾਨਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤਮ
ਨਮਸਕਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਧੂਪ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ—
ਦੀਪਗਂਧਾਦਿਦਾਨਸ੍ਯ ਪੁष੍ਪਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮੇਵ ਚ । ਨਾਨਾਖ੍ਯਾਨੇਤਿਹਾਸਾਨਾਂ ਕਥਾਂ ਪਾਪਪ੍ਰਣਾਸ਼ਿਨੀਮ੍
ਦੀਵੇ, ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦਾਨ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—
ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਮੋਕ੍ਸ਼ਾਂਸ਼੍ਚ ਤਦੁਪਾਯਾਂਸ਼੍ਚ ਸੁਵ੍ਰਤ । ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਤ੍ਵਤ੍ਤੋ ਮੁਨਿਵਰੋਤ੍ਤਮ
ਸੁਵ੍ਰਤ, ਮੈਂ ਧਰਮ, ਧਨ, ਇੱਛਾ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ।
ਸ਼ਂਭੁਰੁਵਾਚ- ਰਾਮਰਾਮ ਮਹਾਬਾਹੋ ਪੁਣ੍ਯਵਾਨਸਿ ਰਾਘਵ । ਰਾਜ੍ਯਾਸਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤੇ ਜਾਤਾ ਪੁਰਾਣਸ਼੍ਰਵਣੇ ਰਤਿਃ
ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਰਾਮ, ਮਹਾਂਬਲੀ, ਤੂੰ ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ; ਰਾਜ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤੈਨੂੰ ਪੁਰਾਣਾ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਹਤ੍ਸੇਵਯਾ ਰਾਮ ਪੁਣ੍ਯਤੀਰ੍ਥਨਿषੇਵਣਾਤ੍ । ਸਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਯਾ ਸ਼ਿਵਂ ਗਾਯੇਤ੍ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਯਤ੍ਤਦਰ੍ਪ੍ਪਿਤਮ੍
ਇਹ ਰੁਚੀ, ਹੇ ਰਾਮ, ਵੱਡੇ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਜੀਭ ਧਨਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਗੀਤ ਗਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਮਨ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।
ਤਾਵੇਵ ਕੇਵਲੌ ਸ਼੍ਲਾਘ੍ਯੌ ਯੌ ਤਤ੍ਪੂਜਾਕਰੌ ਕਰੌ । ਸੁਜਨ੍ਮਦੇਹਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤਦੇਵਾਸ਼ੇषਜਨ੍ਮਸੁ
ਸਿਰਫ ਉਹ ਦੋ ਹੱਥ ਵਾਅਦਿਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਜਨਮ ਵਿਚ ਵੀ।
ਯਦੇਵੋਤ੍ਪੁਲਕੋਭਾਸਿ ਹਰ ਨਾਮਾਨੁਕੀਰ੍ਤਨਾਤ੍ । ਕृਤਾਰ੍ਥੋऽਸਿ ਮਹਾਰਾਜ ਤਤ੍ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨੁਗਤਾ ਮਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਹਰਾ ਦੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੂੰ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਤੇਰਾ ਮਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵੱਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਂਤਰਂ ਸਮਾਜਗ੍ਮੁਰ੍ਜਾਂਘਿਕਾਃ ਸਤ੍ਵਰਸ਼੍ਰਮਾਃ । ਤਤ੍ਕਰਾਤ੍ਪਤ੍ਰਿਕਾਂ ਗृਹ੍ਯ ਪਪਾਠ ਰਘੁਸਤ੍ਤਮਃ
ਫ਼ੌਰਨ, ਤੇਜ਼ ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਯਤੀ ਆ ਗਏ; ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪੱਤਰ ਲੈ ਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਨੇ ਉਹ ਪੜ੍ਹਿਆ।
ਮਨਸਾऽਚਿਂਤਯਦ੍ਰਾਮਃ ਕਥਮੇਤਦਭੂਦਿਤਿ । ਰਾਮਂ ਸ਼ਂਭੁਸ੍ਤਦਾ ਪ੍ਰਾਹ ਦੇਵ੍ਯਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਵੇषਵਾਨ੍
ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ, 'ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?' ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਕਿਂ ਚਿਂਤਯਸਿ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਮੁਨਿष੍ਵਗ੍ਰੇ ਵਸਤ੍ਸ੍ਵਪਿ । ਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਰਾਘਵਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਮੁਨਿਪੁਂਗਵਾਨ੍
ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਜਦੋਂ ਮੁਨੀ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਹਨ? ਉਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਮੁਨੀ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਉਵਾਚ- ਵਿਭੀषਣਃ ਕਥਮਸੌ ਬਦ੍ਧਃ ਸ਼ृਂਖਲਯਾ ਨृਭਿਃ । ਮਤ੍ਸ੍ਥਾਪਿਤਂ ਸ਼ਿਵਂ ਲਿਗਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਂ ਤ੍ਵਹੋ
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਲਿੰਗ, ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ, ਵੇਖਿਆ?
ਦ੍ਰਾਵਿਡੈਃ ਕੁਟਿਲੈਰ੍ਦੁष੍ਟੈਰਾਤ੍ਮਨਾ ਤਦ੍ਵਿਚਾਰ੍ਯਤਾਮ੍ । ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਮੁਨਿਵਰ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਨੇਸ਼ਾਸ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਤੁਮਲ੍ਪਤਃ
ਇਹ ਗੱਲ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਲੋਕਾਂ, ਜੋ ਕਟਿਲ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਹਨ, ਵਲੋਂ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਤੇ ਮੁਨੀ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਨ ਜਾਨੀਮ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਹੂ ਰਾਮਂ ਰਾਮਸ੍ਤਦਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਪੁਰਾਣਂ ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਵਿਧਿਨਾ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰੂਤ ਸਤ੍ਤਮਾਃ
ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।' ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਪੁਰਾਣਾ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖੋ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ।'
ਭਵਦਜ੍ਞਾਨਹੇਤੁਸ਼੍ਚ ਵਿਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤਦਨਂਤਰਮ੍ । ਕਿਂ ਕਿਂ ਪੁਰਾਣਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਰ੍ਜਨੀਯਂ ਤਥੈਵ ਕਿਮ੍
ਫਿਰ, ਤੁਹਾਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ; ਕਿਹੜਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਃ ਕੀਦृਸ਼ਃ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਤਦਨ੍ਯਃ ਕੀਦृਸ਼ੋ ਭਵੇਤ੍ । ਕੀਦृਸ਼ੇषੁ ਚ ਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਕੀਦृਸ਼ਃ ਪੂਜਕਸ੍ਤਥਾ
ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸ਼ਲੋਕ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ, ਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪੂਜਕ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਪੂਜਾ ਚ ਕੀਦृਸ਼ੈਰ੍ਭਕ੍ਤੈਃ ਕਾਰ੍ਯਾ ਨਿਰ੍ਣਯਦਰ੍ਸ਼ਨੇ । ਇਤਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੇ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਾਃ
ਪੂਜਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਵਲੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਠੀਕ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ? ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਦਵਿਜ—
ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਚੁਸ੍ਤਂ ਰਘੁਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਚਿਂਤਾਵ੍ਯਾਕੁਲਮਾਨਸਮ੍ । ਨ ਵਕ੍ਤਾਰੋ ਵਰਂ ਰਾਮ ਵੀਕ੍ਸ਼ਤਾਂ ਤੁ ਪੁਰਾਣਵਿਤ੍
ਉਹ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: 'ਅਸੀਂ ਬੋਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਾਮ; ਪੁਰਾਣਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ।'
ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਘਵਃ ਸ਼ਂਭੁਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਵਿਨਯਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਸੋਪਿ ਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਮਾਕਰ੍ਣ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਮਹਾਮਤਿਃ
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ; ਉਹ ਵੀ ਉਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਬੁਧੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਂਭੁਰੁਵਾਚ- ਪੁਰਾਣਜੀਵੀ ਪੂਜਾਰ੍ਹਃ ਸ੍ਵਸ਼ਾਖਾਧ੍ਯਯਨਃ ਸ਼ੁਚਿਃ । ਮੀਮਾਂਸਾਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯੋऽਨृਤਦੂषਕਃ
ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜੋ ਪੁਰਾਣਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਪੂਜਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਖਾ ਪੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਮੀਮਾਂਸਾ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਤੇ ਝੂਠ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—
ਦੇਵੇषੁ ਚ ਸਮਸ੍ਤੇषੁ ਸਮਦृष੍ਟਿਃ ਸ਼ਿਵੇ ਰਤਃ । ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰਿਯਜਾਪੀ ਚ ਸਾਗ੍ਨਿਕਸ਼੍ਚਾਤਿਵਾਚਕਃ
ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰਿਯ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ, ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬੋਲ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ।
ਯਜੁਰ੍ਵੇਦੀ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਪੂਜਯੇਤ੍ਪੁਸ੍ਤਕਂ ਸੁਧੀਃ । ਸ਼੍ਰੀਤਾਲਪਤ੍ਰਲਿਖਿਤਂ ਦੇਵਲਿਪ੍ਯਨ੍ਵਿਤਂ ਸ਼ੁਭਮ੍
ਯਜੁਰਵੇਦ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਾਲਮ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ, ਦੇਵ-ਲਿਪੀ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
ਬਂਧਾਦ੍ਯਤਿਪ੍ਰਪਂਚਂ ਯਦ੍ਯੁਗਪਤ੍ਪ੍ਰਣਵਾਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ । ਪ੍ਰਾਗੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂਰੇਖਯੋਃ ਪ੍ਰਾਂਤੇ ਪ੍ਰਣਵਸ੍ਯਾਗ੍ਰਯੋਜਿਕਾ
ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਣਵ ਦੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਲੰਬੀ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕਠਾ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਲਕੀਰਾਂ ਦੇ ਦੋਨੋ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਸਿਰਾ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੇਖਾ ਭਵੇਦੇਵਮੇਕਾ ਅਕਾਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਃ । ਸ਼ਿਰੋਭਾਗਮੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸਕੋਣਾਧਃ ਪ੍ਰਲਂਬਿਨੀ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਲਕੀਰ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਸੇ 'ਅ' ਅੱਖਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਢੁਕਵੇਂ ਕੋਣ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਲਟਕਦਾ ਹੈ।
ਆਕਾਰਃ ਸ ਹਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪਟ੍ਟਿਕਾਦਕ੍ਸ਼ਰੇਖਯਾ । ਵਾਮੇ षਡ੍ਵਕ੍ਰਬਿਂਦੂਦ੍ਵਾ ਵਿਕਾਰ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
'ਆ' ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਛੇ ਵਕਰੇ ਤੇ ਬਿੰਦੀਆਂ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਵਾਮਸ਼ਿਰੋਰੇਖਾ ਲਂਬਿਨ੍ਯਾ ਈ ਉਦਾਹृਤਃ । ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਰੇ ਸ਼ਿਰੋਰੇਖਾ ਅਵਕ੍ਰਾ ਪ੍ਰਣਵਂ ਵਿਨਾ
ਉਸ ਲਟਕਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਖੱਬੀ ਉਪਰਲੀ ਲਕੀਰ 'ਈ' ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਰਲੀ ਲਕੀਰ ਵਕਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ।
ਤਸ੍ਯਾਂ ਤੁ ਲਂਬਰੇਖਾਨ੍ਯਾ ਤਦਂਤੇ ਚ ਲਵਿਤ੍ਰਵਤ੍ । ਉਕਾਰਃ ਸ ਹਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤੋ ਲਵਿਤ੍ਰਦ੍ਵਯਤਸ੍ਤਦੂ
ਉਸ ਵਿੱਚ, ਆਖਰੀ ਲਟਕਦੀ ਲਕੀਰ ਲਵਿਤਰ (ਕੁਹਾੜੀ) ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ 'ਉ' ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੋ ਲਵਿਤਰਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਏਵਮਨ੍ਯਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਅਕ੍ਸ਼ਰਾਣ੍ਯਾਹ ਭਾਰਤੀ । ਲਿਪ੍ਯਾਨਯੈਵ ਲਿਖਿਤਂ ਪੁਰਾਣਂ ਤੁ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਸ੍ਤੇ
ਭਾਰਤੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਪੁਰਾਣਾ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।