ਤਤ੍ਤ੍ਵਸਰ੍ਗੋ ਭਾਵਸਰ੍ਗੋ ਭੂਤਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਸਂਖ੍ਯਾਯਾਃ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾਯਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਅਸਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ। ਮੁਢਲਾ ਪਦਾਰਥ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਵਿਧਰ੍ਮਿ ਚ । ਕਾਰਣਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ਼੍ਚੈਵ ਕਾਮਿਤ੍ਵਮਿਦਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮੁਢਲੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਵੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਮਿਦਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤृਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੁਰੁषਸ੍ਯਾਪ੍ਯਕਰ੍ਤृਤਾ
ਮੁਢਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਣਾ, ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਵੱਖਰੇਪਣ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ ਕਰਤਾਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਰਖ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਚੇਤਨਪ੍ਰਧਾਨੇਨ ਸਮਤ੍ਵਮਿਦਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਂਤਰਂ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਮੇਵ ਚ
ਜੋ ਜੜ੍ਹ ਮੁਢਲੇ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਅਤੇ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।
ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਯਾ । ਸਂਖ੍ਯਾਤਮੁਚ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਰ੍ਵਿਜਯਾਰ੍ਥਵਿਚਿਂਤਕੈਃ
ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿਣਦੇ ਹਨ।
ਇਤਿ ਮਤ੍ਵਾਸ੍ਯ ਸਦ੍ਭਾਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਂਖ੍ਯਾਂ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਧਿਕਂ ਚਾਪਿ ਭੂਤਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲੀ ਹਕੀਕਤ, ਤੱਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਸਾਂਖ੍ਯੈਃ ਕृਤਾ ਭਕ੍ਤਿਰੇषਾ ਭਕ੍ਤਿਰਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੀ ਸ੍ਮृਤਾ । ਯੋਗਜਾਮਪਿ ਤੇ ਭੂਪ ਸ਼ृਣੁ ਭਕ੍ਤਿਂ ਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍
ਸਾਂਖਿਆਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਈ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਆਤਮਕ ਭਗਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਭਗਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪਰੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਧ੍ਯਾਨਵਾਨ੍ਨਿਯਤੇਂਦ੍ਰਿਯਃ । ਭੈਕ੍ਸ਼੍ਯਭਕ੍ਸ਼ਵ੍ਰਤੀ ਚਾਪਿ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹृਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਭਿੱਖਾ ਖਾਣ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—
ਧਾਰਣਂ ਹृਦਯੇ ਕृਤ੍ਵਾ ਧ੍ਯਾਯਮਾਨੋ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਸੀਨਂ ਪੀਤਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸੁਲੋਚਨਮ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਦੀ ਕੇਂਦਲੀ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਹੈ, ਪੀਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ—
ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨੁਦ੍ਯੋਤਿਤਮੁਖਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੂਤ੍ਰਕਟੀਤਟਮ੍ । ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣਂ ਚਤੁਰ੍ਬਾਹੁਂ ਵਰਦਾਭਯਹਸ੍ਤਕਮ੍
ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਜਨੇਊ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—
ਯੋਗਜਾ ਮਾਨਸੀਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤਿਃ ਪਰਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਯ ਏਵਂ ਭਕ੍ਤਿਮਾਨ੍ਦੇਵਂ ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤਿਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਮਨ ਦੀ ਸਿੱਧੀ, ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਭਗਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਭਜਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਭਕ੍ਤਿਃ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਾ ਵਿਵਿਧਾ ਨृਪਨਂਦਨ । ਸਾਤ੍ਵਿਕੀ ਰਾਜਸੀ ਚੈਵ ਤਾਮਸੀਭੇਦਤਸ੍ਤ੍ਵਿਮਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਗਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਭਗਤੀਆਂ ਸਤੋਗੁਣ, ਰਜੋਗੁਣ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਹਨ।
ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਵਿष੍ਣੋਰਮਿਤਤੇਜਸਃ । ਯਥਾਗ੍ਨਿਃ ਸੁਸਮृਦ੍ਧਾਰ੍ਚ੍ਚਿਃ ਕਰੋਤ੍ਯੇਧਾਂਸਿ ਭਸ੍ਮਸਾਤ੍
ਅਣਗਿਣਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜਦੀ ਅੱਗ ਸਾਰਾ ਈਂਧਨ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—
ਪਾਪਾਨਿ ਭਗਵਦ੍ਭਕ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾ ਦਹਤਿ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਾਵਜ੍ਜਨੋ ਨ ਸ਼ृਣੁਤੇ ਭੁਵਿ ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤਿਂ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਸੁਧਾਰਸਮਸ਼ੇषਰਸੈਕਸਾਰਮ੍ । ਤਾਵਜ੍ਜਰਾਮਰਣਜਨ੍ਮਸ਼ਤਾਭਿਘਾਤਦੁਃਖਾਨਿ ਤਾਨਿ ਲਭਤੇ ਬਹੁਦੇਹਜਾਨਿ
ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਭਗਤੀ, ਜੋ ਅਸਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੁਆਦਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਤੇ ਕਈ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਂਕੀਰ੍ਤਿਤਸ਼੍ਚਿਂਤਿਤਕੀਰ੍ਤਿਰਂਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਾਨੁਭਾਵੋ ਭਗਵਾਨਨਂਤਃ । ਸਮਂਤਤੋऽਘਵਿਨਿਹਂਤਿ ਮੇਘਂ ਵਾਯੁਰ੍ਯਥਾਭਾਨੁਰਿਵਾਂਧਕਾਰਮ੍
ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਨੁਭਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਭਗਵਾਨ ਹਰ ਥਾਂ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਸੂਰਜ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਦਾਨ ਦੇਵਾਰ੍ਚਨ ਯਾਗ ਤੀਰ੍ਥ ਸ੍ਨਾਨ ਸ਼੍ਰੁਤਾਚਾਰ ਤਪਃ ਕ੍ਰਿਯਾਭਿਃ । ਤਥਾ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਲਭਤੇਂऽਤਰਾਤ੍ਮਾ ਯਥਾ ਹृਦਿਸ੍ਥੇ ਭਗਵਤ੍ਯਨਂਤੇ
ਨਾ ਦਾਨ, ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਨਾ ਯਗ, ਨਾ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਦ ਅਨੰਤ ਭਗਵਾਨ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਕਥਾ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਨਰਨਾਥ ਤਥ੍ਯਾਸ੍ਤਾ ਏਵ ਪਥ੍ਯਾ ਹਰਿਨਾਥ ਤਥ੍ਯਾਃ । ਸਂਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ਯਤ੍ਰ ਪਵਿਤ੍ਰਮੂਰ੍ਤੇਃ ਸਂਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਚ ਸ਼੍ਰੁਤਸਾਧੁਕੀਰ੍ਤਿਃ
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ, ਹੇ ਹਰੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਉਹੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ; ਜਿਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਧਨ੍ਯੋਸਿ ਧੀਰਧਰਣੀਧਰ ਧਰ੍ਮਧੁਰ੍ਯ੍ਯ ਧ੍ਯਾਨੈਕਤਾਨ ਹृਦਯਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਸ੍ਯ । ਯਨ੍ਨੈष੍ਠਿਕੀਮਤਿਰਸੌ ਤਵ ਸੌਭਗਸ਼੍ਰੀਃ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣਨਾਥਸੁਕृਤਃ ਸ਼੍ਰਵਣੇ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾ
ਤੂੰ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਾਰਕ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਖੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਿਲ ਸਦਾ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ, ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
ਅਨਾਰਾਧ੍ਯ ਹਰਿਂ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਰਦਂ ਵਿष੍ਣੁਮਵ੍ਯਯਮ੍ । ਕੁਤਃ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਭਵੇਦ੍ਭੂਪ ਪੁਰੁषਸ੍ਯਾਤ੍ਮਮਾਨਿਨਃ
ਹੇ ਰਾਜਾ! ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਅਟੱਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਸਲ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਮਾਯਾਜਨਿਰਮਾਯੋऽਸੌ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਰਾਜਨ੍ਨਮਾਯਯਾ । ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਸਾਧੁਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਵਯਂ ਜਾਨਾਤਿ ਤਦ੍ਭਵਾਨ੍
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚੇ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੂੰ ਆਪ ਵੀ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।
ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਤੇ ਨृਪ ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਮਜ੍ਞਾਤਮੇਤਦ੍ਵਿਮਲਂ ਪੁਨਰ੍ਮਾਮ੍ । ਤ੍ਵਂ ਪृਚ੍ਛਸੇ ਤੀਰ੍ਥਪਦਂ ਪ੍ਰਸਂਗਾਤ੍ਕਥਾਰਸਂ ਵੈष੍ਣਵ ਗੌਰਵੇਣ
ਹੇ ਰਾਜਾ! ਧਰਮ ਦੀ ਅਸਲ ਸੂਝ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਤੀਰਥ ਰਾਹ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।
ਨਾਤਃ ਪਰਂ ਪਰਮਤੋषਵਿਸ਼ੇषਪੋषਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪੁਣ੍ਯਮੁਚਿਤਂ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣ । ਸਂਤਃ ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ ਯਦਨਂਤਗੁਣਾਨਨਂਤਸ਼੍ਰੇਯੋਨਿਧੀਨਧਿਕਭਾਵਭੁਜੋ ਭੁਜਂਤਿ
ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਅਨੰਤ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ, ਜੋ ਸੰਤ ਪਰਸਪਰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਵਧੀਆ ਪੁੰਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਸੁਰਭੀ ਸਤ੍ਯ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਯਾਗ ਤਪਾਂਸਿ ਚ । ਸ਼੍ਰੁਤਿ ਸ੍ਮृਤਿ ਦਯਾ ਦੀਕ੍ਸ਼ਾ ਸ਼ਾਂਤਯਸ੍ਤਨਵੋ ਹਰੇਃ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਾਮਧੇਨੁ ਗਾਂ, ਸੱਚ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਯੱਗ, ਤਪ, ਵੇਦ, ਸਮਝ, ਦਇਆ, ਦীক্ষਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਹਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।
ਆਦਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚਂਦ੍ਰਮਾ ਵਾਯੁਰ੍ਭੂਮਿਰਾਪੋਂऽਬਰਂ ਦਿਸ਼ਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਵਿष੍ਣੁਸ਼੍ਚ ਰੁਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਭੂਤਮਯੋ ਵਿਭੁਃ
ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਹਵਾ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅਕਾਸ਼, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੇ ਰੁਦਰ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਃ ਸ੍ਵਯਂ ਚਕ੍ਰੇ ਜਗਦੇਤਚ੍ਚਰਾਚਰਮ੍ । ਸ੍ਵਯਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਮਾਵਿਸ਼੍ਯ ਸਦਾਨ੍ਨਮੁਪਭੁਂਜਤੇ
ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਭੋਜਨ ਸਵਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ਤੁ ਤੀਰ੍ਥਾਸ੍ਪਦਪਾਦਰੇਣੂਨ੍ਧਰਾਧਰਾਤ੍ਮਾਲਯ ਭੂਮਿਦੇਵਾਨ੍ । ਪਰਾਤ੍ਮਨਃ ਪੂਜਯ ਪੁਣ੍ਯਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀ ਸਰ੍ਵਸ੍ਵਭੂਤਾਨਖਿਲਾਤ੍ਮਭੂਤਾਨ੍
ਇਸ ਲਈ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ, ਪਹਾੜਾਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੇਵਤੇ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਪੂਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਜ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਵਿष੍ਣੁਬੁਦ੍ਧ੍ਯ੍ਯਾ ਯੋ ਵਿਦ੍ਵਾਂਸਂ ਸਾਧੁ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਸ ਏਵ ਵੈष੍ਣਵੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਸ੍ਵਕਰ੍ਮੈਕਨਿष੍ਠਿਤਃ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵੈਸ਼ਨਵ ਹੈ।
ਕਿਂਚਿਦੇਤਨ੍ਮਯਾਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਰਹਸ੍ਯਂ ਸਮਯੋ ਹਿ ਮੇ । ਸ੍ਨਾਤੁਂ ਗਂਤੁਂ ਚ ਗਂਗਾਯਾਂ ਨ ਕਥਾਵਸਰੋऽਧਿਕਃ
ਮੈਂ ਇਹ ਗੁਪਤ ਗੱਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਥਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵੇਲਾ ਨਹੀਂ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋऽਯਂ ਮਾਧਵੋ ਮਾਸਃ ਪੁਣ੍ਯੋ ਮਾਧਵਵਲ੍ਲਭਃ । ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸਪ੍ਤਮੀ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਗਂਗਾਯਾਮਤਿਦੁਰ੍ਲ੍ਲਭਾ
ਹੁਣ ਮਾਧਵ ਮਹੀਨਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਮੌਕਾ ਹੈ।