ਵੈਨਤੇਯਸਮਾਰੂਢੋ ਲੋਕਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਜਗਤ੍ਪਤਿਃ । ਏਵਂ ਯੋ ਧ੍ਯਾਯਤੇ ਨਿਤ੍ਯਮਨਨ੍ਯਮਨਸਾ ਨਰਃ
ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਜਗਤ ਦਾ ਸੁਆਮੀ; ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—
ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਪਾਪੇਭ੍ਯੋ ਵਿष੍ਣੁਲੋਕਂ ਸ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਏਤਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਧ੍ਯਾਨਭੇਦਂ ਜਗਤ੍ਪਤੇਃ
ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਜਗਤਪਤੀ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਭੇਦ ਸਾਰੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
ਅਂਬਰੀष ਉਵਾਚ- ਸਾਧੁਸਾਧੁ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਲੋਕਾਨੁਗ੍ਰਹਕਾਰਕ । ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸਗੁਣਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਚ ਯਤ੍
ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਤੂੰ ਵਧੀਆ ਹੈਂ ਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਭਲਾਈ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੀ ਸਗੁਣ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਧਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਹੈ।
ਅਧੁਨਾ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਭਕ੍ਤੇਃ ਸਾਧੁ ਕृਪਾਕਰ । ਯਾਦृਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਯੇਨ ਯਥਾ ਯਤ੍ਰ ਯਦਾ ਤਥਾ
ਹੁਣ, ਹੇ ਦਇਆਲੂ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ, ਕੌਣ, ਕਦੋਂ, ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੂਤ ਉਵਾਚ- ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਾਕਰ੍ਣ੍ਯ ਨृਪੋਤ੍ਤਮਸ੍ਯ ਮੁਨਿਃ ਪ੍ਰਹृष੍ਟੋ ਨਿਜਗਾਦ ਭੂਪਮ੍ । ਸ਼ृਣੁष੍ਵ ਰਾਜਨ੍ਨਿਖਿਲਾਘਹਾਰਿਣੀਂ ਭਕ੍ਤਿਂ ਹਰੇਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਵਦਾਮਿ ਸਮ੍ਯਕ੍
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਜੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਹਰੀ ਦੀ ਉਹ ਭਗਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਅਥ ਭਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਿਵਿਧਾਂ ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀਮ੍ । ਵਿਵਿਧਾ ਭਕ੍ਤਿਰੁਦ੍ਦਿष੍ਟਾ ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਸਂਭਵਾ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਲੌਕਿਕੀ ਵੈਦਿਕੀ ਚਾਪਿ ਭਵੇਦਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੀ ਤਥਾ । ਧ੍ਯਾਨਧਾਰਣਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵੇਦਾਨਾਂ ਸ੍ਮਰਣਂ ਹਿ ਯਤ੍
ਇਹ ਭਗਤੀ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ, ਵੇਦਾਂ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਆਤਮਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—
ਵਿष੍ਣੁਪ੍ਰੀਤਿਕਰੀ ਚੈषਾ ਮਾਨਸੀ ਭਕ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਮਂਤ੍ਰਵੇਦਸਮੁਚ੍ਚਾਰੈਰਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤਵਿਚਿਂਤਨੈਃ
ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਤਰਾਂ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜਾਪ੍ਯੈਸ਼੍ਚਾਰਣ੍ਯਕੈਸ਼੍ਚੈਵ ਵਾਚਿਕੀ ਭਕ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਵ੍ਰਤੋਪਵਾਸਨਿਯਮੈਃ ਪਞ੍ਚੇਂਦ੍ਰਿਯਜਯੇਨ ਚ
ਜਪ, ਅਰਣਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਜੋ ਭਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਰਤ, ਉਪਵਾਸ, ਨਿਯਮ ਤੇ ਪੰਜੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ—
ਕਾਯਿਕੀ ਸੈਵ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਾ ਭਕ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਿਨੀ । ਭੂषਣੈਰ੍ਹੇਮਰਤ੍ਨਾਂਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾਭਿਰ੍ਵਾਗ੍ਭਿਰੇਵ ਚ
ਜੋ ਭਗਤੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਫਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਨੇ, ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ—
ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਤਿਸਰੈਃ ਸੂਤ੍ਰੈਃ ਪਾਵਕਵ੍ਯਜਨੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤੈਃ । ਨृਤ੍ਯਵਾਦਿਤ੍ਰਗੀਤੈਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਬਲ੍ਯੁਪਹਾਰਕੈਃ
ਕੱਪੜਿਆਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗਿਆਂ, ਝੰਡਿਆਂ, ਪੱਖਿਆਂ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਭੇਟਾਂ, ਨੱਚ, ਵਾਜਿਆਂ, ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਨਾਲ—
ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਭੋਜ੍ਯਾਨ੍ਨਪਾਨੈਸ਼੍ਚ ਯਾ ਪੂਜਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਨਰੈਃ । ਨਾਰਾਯਣਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਭਕ੍ਤਿਃ ਸਾ ਲੌਕਿਕੀ ਮਤਾ
ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨਾਰਾਇਣ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਯਿਕੀ ਸੈਵ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਾ ਭਕ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਿਕੀ । ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਜਾਪ੍ਯਾਨਿ ਸਂਹਿਤਾਧ੍ਯਯਨਾਨਿ ਚ
ਇਹ ਭਗਤੀ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਫਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਦੇ ਜਪ ਤੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ—
ਕ੍ਰਿਯਂਤੇ ਵਿष੍ਣੁਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਸਾ ਭਕ੍ਤਿਰ੍ਵੈਦਿਕੋਚ੍ਯਤੇ । ਵੇਦਮਂਤ੍ਰਹਵਿਰ੍ਯਾਗੈਃ ਕ੍ਰਿਯਾਯਾ ਵੈਦਿਕੀ ਮਤਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਵੇਦਾਂ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੇਦ ਮੰਤਰਾਂ ਤੇ ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਵਾਲੀ ਰੀਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦਰ੍ਸ਼ੇ ਚ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਚ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਂ ਚਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਕਮ੍ । ਪ੍ਰਾਸ਼ਨਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਦਾਨਂ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ਂ ਚਰੁ ਕ੍ਰਿਯਾ
ਅਮਾਵੱਸ ਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦਾ ਹਵਨ ਕਰਨਾ, ਭੋਜਨ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਪੂਰੇ ਚਾਵਲ ਦੀ ਭੇਟ ਤੇ ਖੀਰ ਬਣਾਉਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਇष੍ਟਿਰ੍ਧृਤਿਃ ਸੋਮਪਾਨਂ ਯਾਜ੍ਞਿਯਂ ਕਰ੍ਮ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਅਗ੍ਨਿਭੂਮ੍ਯਨਿਲਾਕਾਸ਼ ਦ੍ਯੁਤਿ ਸ਼ਂਕਰ ਭਾਸ੍ਕਰਮ੍
ਯੱਗ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਸੋਮ ਪੀਣਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਕਰਮ—ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਅਕਾਸ਼, ਰੌਸ਼ਨੀ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸੂਰਜ—
ਤਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਿष੍ਣੁਦੈਵਤਮ੍ । ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੀਤਿ ਵਿਵਿਧਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਕ੍ਤਿਸ੍ਥਿਤਾ ਨृਪ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਤਮਕ ਭਗਤੀਆਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਂਖ੍ਯਾਖ੍ਯਾਂ ਯੋਗਸਂਜਾਤਾਂ ਸ਼ृਣੁ ਭੂਪ ਯਥੋਦਿਤਾਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਪ੍ਰਧਾਨਾਦੀਨਿ ਸਂਖ੍ਯਯਾ
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਉਹ ਭਗਤੀ ਸੁਣ ਜੋ ਸਾਂਖਿਆ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਜੋਗ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੌਵੀ ਤੱਤ, ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਹਨ, ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—
ਅਚੇਤਨਾਨਿ ਭੋਗ੍ਯਾਨਿ ਪੁਰੁषਃ ਪਂਚਵਿਂਸ਼ਕਃ । ਚੇਤਨਃ ਸ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟੋ ਕਰ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਇਹ ਸਾਰੇ ਬੇਜਾਨ ਹਨ ਤੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ। ਪਚੀਸਵਾਂ ਪੁਰਖ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਤਾ ਤੇ ਭੋਗਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯੋਵ੍ਯਯਸ਼੍ਚੈਵ ਅਧਿष੍ਠਾਤਾ ਪ੍ਰਯੋਜਕਃ । ਪੁਰੁषੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਾਰਣਂ ਚ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਤੇ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
ਤਤ੍ਤ੍ਵਸਰ੍ਗੋ ਭਾਵਸਰ੍ਗੋ ਭੂਤਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਸਂਖ੍ਯਾਯਾਃ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾਯਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਅਸਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ। ਮੁਢਲਾ ਪਦਾਰਥ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਵਿਧਰ੍ਮਿ ਚ । ਕਾਰਣਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ਼੍ਚੈਵ ਕਾਮਿਤ੍ਵਮਿਦਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮੁਢਲੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਵੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਮਿਦਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤृਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੁਰੁषਸ੍ਯਾਪ੍ਯਕਰ੍ਤृਤਾ
ਮੁਢਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਣਾ, ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਵੱਖਰੇਪਣ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ ਕਰਤਾਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਰਖ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਚੇਤਨਪ੍ਰਧਾਨੇਨ ਸਮਤ੍ਵਮਿਦਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਂਤਰਂ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਮੇਵ ਚ
ਜੋ ਜੜ੍ਹ ਮੁਢਲੇ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਅਤੇ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।
ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਯਾ । ਸਂਖ੍ਯਾਤਮੁਚ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਰ੍ਵਿਜਯਾਰ੍ਥਵਿਚਿਂਤਕੈਃ
ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿਣਦੇ ਹਨ।
ਇਤਿ ਮਤ੍ਵਾਸ੍ਯ ਸਦ੍ਭਾਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਂਖ੍ਯਾਂ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਧਿਕਂ ਚਾਪਿ ਭੂਤਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲੀ ਹਕੀਕਤ, ਤੱਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਸਾਂਖ੍ਯੈਃ ਕृਤਾ ਭਕ੍ਤਿਰੇषਾ ਭਕ੍ਤਿਰਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੀ ਸ੍ਮृਤਾ । ਯੋਗਜਾਮਪਿ ਤੇ ਭੂਪ ਸ਼ृਣੁ ਭਕ੍ਤਿਂ ਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍
ਸਾਂਖਿਆਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਈ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਆਤਮਕ ਭਗਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਭਗਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪਰੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਧ੍ਯਾਨਵਾਨ੍ਨਿਯਤੇਂਦ੍ਰਿਯਃ । ਭੈਕ੍ਸ਼੍ਯਭਕ੍ਸ਼ਵ੍ਰਤੀ ਚਾਪਿ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹृਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਭਿੱਖਾ ਖਾਣ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—
ਧਾਰਣਂ ਹृਦਯੇ ਕृਤ੍ਵਾ ਧ੍ਯਾਯਮਾਨੋ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਸੀਨਂ ਪੀਤਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸੁਲੋਚਨਮ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਦੀ ਕੇਂਦਲੀ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਹੈ, ਪੀਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ—
ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨੁਦ੍ਯੋਤਿਤਮੁਖਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੂਤ੍ਰਕਟੀਤਟਮ੍ । ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣਂ ਚਤੁਰ੍ਬਾਹੁਂ ਵਰਦਾਭਯਹਸ੍ਤਕਮ੍
ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਜਨੇਊ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—