ਇਤਿ ਸ਼ੇषਮੁਖਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਤ੍ਸ੍ਯਾਯਨੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਰਾਮਾਯਣਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਨਾਃ ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੇਸ਼ਾ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਤਸਯਾਨ ਨੇ, ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਾਮਾਇਣ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
ਵਾਤ੍ਸ੍ਯਾਯਨ ਉਵਾਚ। ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਕृਤਂ ਸ੍ਵਾਮਿਨ੍ਰਾਮਾਯਣਮਿਦਂ ਮਹਤ੍ । ਕਸ੍ਮਾਚ੍ਚਕਾਰ ਕਿਨ੍ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਨਂ ਤਦ੍ਵਦਸ੍ਵ ਮੇ
ਵਾਤਸਯਾਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਮਾਲਕ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਮਾਇਣ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਬਣਿਆ? ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ।'
ਸ਼ੇष ਉਵਾਚ-। ਏਕਦਾ ਗਤਵਾਨ੍ਵਿਪ੍ਰੋ ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਰ੍ਵਿਪਿਨਂ ਮਹਤ੍ । ਯਤ੍ਰ ਤਾਲਾਸ੍ਤਮਾਲਾਸ਼੍ਚ ਕਿਂਸ਼ੁਕਾ ਯਤ੍ਰ ਪੁष੍ਪਿਤਾਃ
ਸ਼ੇਸ਼ਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਤਾਲ ਤੇ ਤਮਾਲਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਨ, ਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਫੁੱਲ ਰਹੇ ਸਨ।'
ਕੇਤਕੀ ਯਤ੍ਰ ਰਜਸਾ ਕੁਰ੍ਵਤੀ ਸੌਰਭਂ ਵਨਮ੍ । ਸ਼ਸ਼ਿਪ੍ਰਭੇਵ ਮਹਤੀ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ਼ੁਭ੍ਰਕਰ੍ਣਭृਤ੍ । ਚਂਪਕੋਬਕੁਲਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕੋਵਿਦਾਰਃ ਕੁਰਂਟਕਃ
ਉਥੇ ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰੇਤ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਮਹਿਕਾ ਦਿੱਤਾ; ਵੱਡੇ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਥੇ ਚੰਪਕ, ਬਕੁਲਾ, ਕੋਵਿਦਾਰ ਤੇ ਕੁਰੰਟਕਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਸਨ।
ਅਨੇਕੇ ਪੁष੍ਪਿਤਾ ਯਤ੍ਰ ਪਾਦਪਾਃ ਸ਼ੋਭਨੇ ਵਨੇ । ਕੋਕਿਲਾਨਾਂ ਵਿਰਾਵੇਣ षਟ੍ਪਦਾਨਾਂ ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਿਤੈਃ
ਉਸ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਸਨ, ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀ ਬੋਲ ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਸਂਘੁष੍ਟਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਰਮ੍ਯਂ ਮਨੋਹਰਵਯੋਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਰੌਂਚਯੁਗਂ ਰਮ੍ਯਂ ਕਾਮਬਾਣਪ੍ਰਪੀਡਿਤਮ੍
ਸਭ ਪਾਸੇ ਉਹ ਰਮਣੀਕ ਜੰਗਲ ਮਨਮੋਹਣੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਥੇ ਇੱਕ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜਾ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਵੱਸਦਾ ਸੀ।
ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਪ੍ਰਹृषਿਤਂ ਰੇਮੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਦਾ ਵ੍ਯਾਧਃ ਸਮਾਗਤ੍ਯ ਤਯੋਰੇਕਂ ਮਨੋਹਰਮ੍
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੰਛੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਉਥੇ ਆਇਆ ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
ਅਵਧੀਨ੍ਨਿਰ੍ਦਯਃ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਮਾਂਸਾਸ੍ਵਾਦਨਲੋਲੁਪਃ । ਤਦਾ ਕ੍ਰੌਂਚੀ ਵ੍ਯਾਧਹਤਂ ਸ੍ਵਪਤਿਂ ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਦੁਃਖਿਤਾ
ਕਿਸੇ ਨਿਰਦਈ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਦੇ ਲਾਲਚੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਬੇਰਹਮੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਕ੍ਰੌਂਚੀ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਈ।
ਵਿਲਲਾਪ ਭृਸ਼ਂ ਦੁਃਖਾਨ੍ਮੁਂਚਂਤੀ ਰਾਵਮੁਚ੍ਚਕੈਃ । ਤਦਾ ਮੁਨਿਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਨਿषਾਦਂ ਕ੍ਰੌਂਚਘਾਤਕਮ੍
ਉਹ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਪੀੜ ਵਿਚ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰੋਈ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਫਿਰ ਮুনি, ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਦੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
ਸ਼ਸ਼ਾਪ ਵਾਰ੍ਯੁਪਸ੍ਪृਸ਼੍ਯ ਸਰਿਤਃ ਪਾਵਨਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ । ਮਾ ਨਿषਾਦ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ ਤ੍ਵਮਗਮਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀਃ ਸਮਾਃ
ਮੁਨੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਦਾ ਜਲ ਛੁਹ ਕੇ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: 'ਏ ਨਿਸ਼ਾਦ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕਦੇ ਟਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭੇਂਗਾ।'
ਯਤ੍ਕ੍ਰੌਂਚਪਕ੍ਸ਼ਿਣੋਰੇਕਮਵਧੀਃ ਕਾਮਮੋਹਿਤਮ੍ । ਤਦਾ ਪ੍ਰਬਂਧਂ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਯ ਜਾਤਂ ਮਤ੍ਵਾ ਹ੍ਯਨੁਦ੍ਵਿਜਾਃ
ਤੂੰ ਕਾਮ ਵਾਸਨਾ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਜਦ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਛੰਦ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ।
ਊਚੁਰ੍ਮੁਨਿਂ ਪ੍ਰਹृष੍ਟਾਸ੍ਤੇ ਸ਼ਂਸਂਤਃ ਸਾਧੁਸਾਧ੍ਵਿਤਿ । ਸ੍ਵਾਮਿਞ੍ਛਾਪੋਦਿਤੇ ਵਾਕ੍ਯੇ ਭਾਰਤੀਸ਼੍ਲੋਕਮਾਤਨੋਤ੍
ਉਹ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, 'ਵਧੀਆ! ਵਧੀਆ!' ਜਦ ਮਾਲਕ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਵਾਣੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਛੰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ।
ਅਤ੍ਯਂਤਂ ਮੋਹਨੋ ਜਾਤਃ ਸ਼੍ਲੋਕੋऽਯਂ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਤਦਾ ਮੁਨਿਃ ਪ੍ਰਹृष੍ਟਾਤ੍ਮਾ ਬਭੂਵ ਵਾਡਵਰ੍षਭ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਸਮਾਗਤ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪੁਤ੍ਰੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ
ਇਹ ਛੰਦ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਮੁਨੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੋਹਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਮੁਨੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
ਵਚੋ ਜਗਾਦ ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਂ ਧਨ੍ਯੋਸਿ ਤ੍ਵਂ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ । ਭਾਰਤੀ ਤ੍ਵਨ੍ਮੁਖੇ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਸ਼੍ਲੋਕਤ੍ਵਂ ਸਮਪਦ੍ਯਤ
ਉਸ ਨੇ ਵਾਲ਼ਮੀਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਹੇ ਮੁਨੀਵਰ! ਤੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਵਾਣੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਆ ਕੇ, ਛੰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ ਹੈ।'
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਾਮਾਯਣਂ ਰਮ੍ਯਂ ਕੁਰੁष੍ਵ ਮਧੁਰਾਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ । ਯੇਨ ਤੇ ਵਿਮਲਾ ਕੀਰ੍ਤਿਰਾਕਲ੍ਪਾਂਤਂ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬੋਲਾਂ ਵਿਚ ਰਾਮਾਯਣ ਰਚ। ਇਸ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਨਿਰਮਲ ਯਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੇਗੀ।
ਧਨ੍ਯਾ ਸੈਵ ਮੁਖੇ ਵਾਣੀ ਰਾਮਨਾਮ੍ਨਾ ਸਮਨ੍ਵਿਤਾ । ਅਨ੍ਯਾ ਕਾਮਕਥਾ ਨॄਣਾਂ ਜਨਯਤ੍ਯੇਵ ਪਾਤਕਮ੍
ਉਹੀ ਵਾਣੀ ਧੰਨ ਹੈ ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪਾਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕੁਰੁष੍ਵ ਰਾਮਸ੍ਯ ਚਰਿਤਂ ਲੋਕਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਯੇਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਾਪਿਨਾਂ ਪਾਪਹਾਨਿਰੇਵ ਪਦੇਪਦੇ
ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਰਿਤਰ ਲਿਖ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ।
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾਂਤਰ੍ਦਧੇ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਦੇਵੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਤਤਃ ਸਚਿਂਤਯਾਮਾਸ ਕਥਂ ਰਾਮਾਯਣਂ ਭਵੇਤ੍
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਤਾ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, 'ਰਾਮਾਯਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?'
ਤਦਾ ਧ੍ਯਾਨਪਰੋ ਜਾਤੋ ਨਦੀਤੀਰੇ ਮਨੋਰਮੇ । ਤਸ੍ਯ ਚੇਤਸ੍ਯਥੋ ਰਾਮਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤੋ ਮਨੋਹਰਃ
ਫਿਰ ਉਹ ਸੁਹਣੇ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰਾਮ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਮੋਹਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ।
ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਦਲਸ਼੍ਯਾਮਂ ਰਾਮਂ ਰਾਜੀਵਲੋਚਨਮ੍ । ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਚਰਿਤਂ ਭੂਤਂਭਾਵਿਭਵਚ੍ਚ ਯਤ੍
ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਮਲ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਰਿਤਰ ਵੇਖ ਲਏ।
ਤਦਾਤ੍ਯਂਤਂ ਮੁਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਰਾਮਾਯਣਮਥਾਸृਜਤ੍ । ਮਨੋਰਮਪਦੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਵृਤ੍ਤੈਰ੍ਬਹੁਵਿਧੈਰਪਿ
ਫਿਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮਾਯਣ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਸੁਹਣੇ ਬੋਲਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ।
षਟ੍ਕਾਂਡਾਨਿ ਸੁਰਮ੍ਯਾਣਿ ਯਤ੍ਰ ਰਾਮਾਯਣੇऽਨਘ । ਬਾਲਮਾਰਣ੍ਯਕਂ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਕਿष੍ਕਿਂਧਾ ਸੁਂਦਰਂ ਤਥਾ
ਰਾਮਾਯਣ ਵਿਚ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਛੇ ਬੜੇ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਹਨ: ਬਾਲ, ਆਰਣਯਕ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ, ਸੁੰਦਰ—
ਯੁਦ੍ਧਮੁਤ੍ਤਰਮਨ੍ਯਚ੍ਚ षਡੇਤਾਨਿ ਮਹਾਮਤੇ । ਸ਼ृਣੁਯਾਦ੍ਯੋ ਨਰਃ ਪੁਣ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਪਾਪੈਃ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਯੁੱਧ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ—ਇਹ ਛੇ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਬਾਲੇ ਤੁ ਸਂਤੁष੍ਟਃ ਪੁਤ੍ਰੇष੍ਟ੍ਯਾ ਚਤੁਰਸ੍ਸੁਤਾਨ੍ । ਪ੍ਰਾਪ ਪਂਕ੍ਤਿਰਥਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਧਰਿਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਨਾਤਨਮ੍
ਉਥੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ, ਪੁੱਤਰ ਕਾਮਨਾ ਯਜਨਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪਾ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਸਿੱਧਾ ਹਰੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਕੌਸ਼ਿਕਮਖਂ ਗਤ੍ਵਾ ਸੀਤਾਮੁਦ੍ਵਾਹ੍ਯ ਭਾਰ੍ਗਵਮ੍ । ਆਗਤ੍ਯ ਪੁਰਮੁਤ੍ਕृष੍ਟੋ ਯੌਵਰਾਜ੍ਯਪ੍ਰਕਲ੍ਪਨਮ੍
ਉਹ ਕਉਸ਼ਿਕ ਯਜਨ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਭਾਰਗਵ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਗੱਦੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।
ਮਾਤृਵਾਕ੍ਯਾਦ੍ਵਨਂ ਪ੍ਰਾਗਾਦ੍ਗਂਗਾਮੁਤ੍ਤੀਰ੍ਯ ਪਰ੍ਵਤਮ੍ । ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਂ ਮਹਿਲਯਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੇਨ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ
ਮਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਿਆ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹੁੰਚਿਆ।
ਭਰਤਸ੍ਤਂ ਵਨੇ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਜਗਾਮ ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਨਯੀ । ਤਮਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ੍ਵਯਂ ਨਂਦਿਗ੍ਰਾਮੇ ਵਾਸਮਚੀਕਰਤ੍
ਭਰਤ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਖਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਦ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਿਆ।
ਬਾਲਮੇਤਚ੍ਛृਣੁष੍ਵਾਨ੍ਯਦਾਰਣ੍ਯਕਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ । ਮੁਨੀਨਾਮਾਸ਼੍ਰਮੇ ਵਾਸਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰੋਪਵਰ੍ਣਨਮ੍
ਪੁੱਤਰ, ਹੋਰ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ: ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਵਸਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਰਣਨਾ।
ਨਾਸਾਚ੍ਛੇਦਃ ਸ਼ੂਰ੍ਪਣਖ੍ਯਾਃ ਖਰਦੂषਣਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਮਾਯਾਮਾਰੀਚਹਨਨਂ ਦੈਤ੍ਯਾਦ੍ਰਾਮਾਪਹਾਰਣਮ੍
ਉਥੇ ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਦੀ ਨਾਕ ਕੱਟੀ ਗਈ, ਖਰ ਅਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਇਆ, ਮਾਰੀਚ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੈਤ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅ攀 ਕਰ ਲਿਆ।
ਵਨੇ ਵਿਰਹਿਣਾ ਭ੍ਰਾਂਤਂ ਮਨੁष੍ਯਚਰਿਤਂ ਭृਤਮ੍ । ਕਬਂਧਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤਤ੍ਰ ਪਮ੍ਪਾਯਾਂ ਗਮਨਂ ਤਥਾ
ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਿਰਹ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ, ਉਥੇ ਕਬੰਧ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਪਾ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।