ਮੁਹੂਰ੍ਤੇਨਾਪਿ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਸਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਦੁਃਖਪਰਿਪ੍ਲੁਤਾ । ਜਗਾਦ ਰਾਮਚਰਣੌ ਸ੍ਮਂਰਤੀ ਸ਼ੋਕਵਿਕ੍ਸ਼ਤਾ
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਈ; ਰਾਮਾ ਦੇ ਚਰਨ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਗਮਗੀਂ ਦਿਲ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
ਰਘੁਨਾਥੋ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਯਜਤੇ ਮਾਂ ਕਥਂ ਮਹਾਨ੍ । ਯੋ ਮਦਰ੍ਥੇ ਪਯੋਰਾਸ਼ਿਂ ਬਦ੍ਧਵਾਨ੍ਵਾਨਰੈਰ੍ਯੁਤਃ
"ਰਘੁਨਾਥ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ — ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ 'ਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਇਆ ਸੀ?"
ਸ ਕਥਂ ਮਾਂ ਮਹਾਵੀਰੋ ਨਿष੍ਪਾਪਾਂ ਰਜਕੋਕ੍ਤਿਤਃ । ਤ੍ਯਜਿष੍ਯਤਿ ਮਮੈਵਾਤ੍ਰ ਦੈਵਂ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਿਤਮ੍
"ਉਹ ਮਹਾਂਵੀਰ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਰਜਕ ਦੇ ਬੋਲ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡੇਗਾ? ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਮਾਤਾ ਹੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ।"
ਏਵਂ ਵਦਨ੍ਤੀ ਪੁਨਰਪਿ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਵਿਦੇਹਜਾ । ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾਂ ਤਾਂ ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯਾਥ ਰੁਰੋਦ ਵਿਕृਤਸ੍ਵਰਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਮੁੜ ਮੂੜ੍ਹ ਆ ਗਈ; ਉਸ ਨੂੰ ਮੂੜ੍ਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਗੜੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਰੋ ਦਿੱਤਾ।
ਪੁਨਃ ਸਂਜ੍ਞਾਮਵਾਪ੍ਯੈਵਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਂ ਨਿਜਗਾਦ ਸਾ । ਦੁਃਖਾਤੁਰਂ ਵੀਕ੍ਸ਼ਮਾਣਾ ਰੁਦ੍ਧਕਂਠਂ ਸੁਦੁਃਖਿਤਾ
ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਗਲੇ ਵਿਚ ਰੋਣੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਹੋਈ।
ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਗਚ੍ਛ ਰਾਮਂ ਤ੍ਵਂ ਧਰ੍ਮਮੂਰ੍ਤਿਂ ਯਸ਼ੋਨਿਧਿਮ੍ । ਮਦ੍ਵਾਕ੍ਯਮੇਵੈਤਦ੍ਬ੍ਰੂਯਾਃ ਸਮਕ੍ਸ਼ਂ ਤਪਸਾਂ ਨਿਧੇਃ
"ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਰਾਮਾ ਕੋਲ ਜਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਰੂਪ ਤੇ ਯਸ਼ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਇਹ ਬੋਲ ਤਪਸੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵਣੀ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਕੇ ਕਹਿ।"
ਮਾਂ ਤਤ੍ਯਾਜ ਭਵਾਨ੍ਯਦ੍ਵੈ ਜਾਨਨ੍ਨਪਿ ਵਿਪਾਪਿਨੀਮ੍ । ਕੁਲਸ੍ਯ ਸਦृਸ਼ਂ ਕਿਂ ਵਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਤਤ੍ਫਲਮ੍
"ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪਾਪ ਲਾਇਆ ਗਿਆ; ਕੀ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਫਲ ਹੈ?"
ਨਿਤ੍ਯਂ ਤਵ ਪਦੇ ਰਕ੍ਤਾਂ ਤ੍ਵਦੁਚ੍ਛਿष੍ਟਭੁਜਂ ਹਿ ਮਾਮ੍ । ਭਵਾਂਸ੍ਤਤ੍ਯਾਜ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਮਮ ਦੈਵਂ ਤੁ ਕਾਰਣਮ੍
"ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਲੱਗੀ ਰਹੀ, ਤੇਰੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਹੀ ਖਾਇਆ, ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੋਇਆ।"
ਕਲ੍ਯਾਣਂ ਤਵ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਭੂਯਾਦ੍ਵੀਰਵਰੋਤ੍ਤਮ । ਅਹਂ ਤਾਵਦ੍ਵਨੇ ਤ੍ਵਾਂ ਹਿ ਸ੍ਮਰਂਤੀ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰਿਕਾ
"ਹਰ ਥਾਂ ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਵਿਰੋਧੀ ਮਹਾਂਵੀਰ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਜੀਵਨ ਚਲਾਵਾਂਗੀ।"
ਮਨਸਾ ਕਰ੍ਮਣਾ ਵਾਚਾ ਭਵਾਨੇਵ ਮਮੋਤ੍ਤਮਃ । ਅਨ੍ਯੇ ਤੁਚ੍ਛੀਕृਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਮਨਸਾ ਰਘੁਵਂਸ਼ਜ
"ਮਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਬੋਲ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਣਮੁੱਲ ਹਨ।"
ਭਵੇਭਵੇ ਭਵਾਨੇਵ ਪਤਿਰ੍ਭੂਯਾਨ੍ਮਹੀਸ਼੍ਵਰ । ਤ੍ਵਤ੍ਪਦਸ੍ਮਰਣਾਨੇਕ ਹਤਪਾਪਾ ਸਤੀਸ਼੍ਵਰੀ
"ਹਰ ਜਨਮ ਵਿਚ, ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੋਵੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ; ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਭਗਤ, ਕਈ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ।"
ਸ਼੍ਵਸ਼੍ਰੂਜਨਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਸਰ੍ਵਂ ਮਤ੍ਸਂਦੇਸ਼ਂ ਰਘੂਤ੍ਤਮ । ਤ੍ਯਕ੍ਤਾ ਵਨੇ ਮਹਾਘੋਰੇ ਰਾਮੇਣ ਨਿਰਘਾ ਸਤੀ
"ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ, ਰਘੂਵੰਸ਼ੀ; ਜੰਗਲ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵਿਚ, ਰਾਮਾ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ।"
ਸ੍ਮਰਾਮਿ ਚਰਣੌ ਯੁष੍ਮਦ੍ਵਨੇ ਮृਗਗਣੈਰ੍ਯੁਤੇ । ਅਂਤਰ੍ਵਤ੍ਨੀ ਵਨੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤਾ ਰਾਮੇਣ ਸੁਮਹਾਤ੍ਮਨਾ
"ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ; ਅੰਦਰਲੀ ਪਤਨੀ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੀ ਗਈ।"
ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਸ਼ृਣੁ ਮਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਭਦ੍ਰਂ ਭੂਯਾਦ੍ਰਘੂਤ੍ਤਮੇ । ਇਦਾਨੀਂ ਸਂਤ੍ਯਜੇ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਰਾਮਵੀਰ੍ਯਂ ਸੁਰਕ੍ਸ਼ਤੀ
"ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੇਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ — ਰਘੂਵੰਸ਼ੀ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਰਾਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ।"
ਤ੍ਵਂ ਰਾਮਵਚਨਂ ਤਥ੍ਯਂ ਯਤ੍ਕਰੋषਿ ਸ਼ੁਭਂ ਤਵ । ਪਰਤਂਤ੍ਤ੍ਰੇਣ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਰਾਮਪਾਦਾਬ੍ਜਸੇਵਿਨਾ
ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਸੱਚੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਲਈ ਭਲਾਈ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਰਜ ਉਹੀ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ।
ਗਚ੍ਛ ਤ੍ਵਂ ਰਾਮ ਸਵਿਧੇ ਸ਼ਿਵਾਃ ਪਂਥਾਨ ਏਵ ਤੇ । ਮਮੋਪਰਿ ਕृਪਾ ਕਾਰ੍ਯਾ ਸ੍ਮਰ੍ਤਵ੍ਯਾਹਂ ਕਦਾ ਕਦਾ
ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ; ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਰਸਤਾ ਸਚਮੁਚ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਯਾਦ ਕਰ ਲਿਆ ਕਰ।
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾ ਭੂਮੌ ਪਪਾਤ ਪੁਰਤਸ੍ਤਦਾ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੋ ਦੁਃਖਮਾਪੇਦੇ ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਜਾਨਕੀਮ੍
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ।
ਵੀਜਯਾਮਾਸ ਵਾਸੋਗ੍ਰੈਃ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯ ਚ । ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਃ ਸਾਂਤ੍ਵਯਾਮਾਸ ਵਚਨੈਰ੍ਮਧੁਰੈਰ੍ਮੁਹੁਃ
ਉਸ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪੱਖਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ; ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ।
ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣ ਉਵਾਚ। ਏष ਗਚ੍ਛਾਮਿ ਰਾਮਂ ਵੈ ਗਤ੍ਵਾ ਸ਼ਂਸਾਮਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਸਮੀਪੇ ਤੇ ਮੁਨੇਰਸ੍ਤਿ ਵਾਲ੍ਮੀਕੇਰਾਸ਼੍ਰਮੋ ਮਹਾਨ੍
ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਹੁਣ ਰਾਮ ਕੋਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਜਾ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਤੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਾਂ ਪਰਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਦੁਃਖਿਤੋ ਬਾष੍ਪਪੂਰਿਤਃ । ਮੁਂਚਨ੍ਨਸ਼੍ਰੁਕਲਾਂ ਦੁਃਖਾਦ੍ਯਯੌ ਰਾਮਂ ਮਹੀਪਤਿਮ੍
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਿਆ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਦੁਖ ਦੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਜਾਨਕੀ ਦੇਵਰਂ ਯਾਂਤਂ ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਵਿਸ੍ਮਿਤਲੋਚਨਾ । ਹਸਤ੍ਯਯਂ ਮਹਾਭਾਗੋ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੋ ਦੇਵਰੋ ਮਮ
ਜਾਨਕੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਵਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਅਚੰਭਿਤ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ: 'ਇਹ ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰਾ ਦੇਵਰ, ਮੁਸਕਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।'
ਕਥਂ ਮਾਂ ਪ੍ਰਾਣਤਃ ਪ੍ਰੇष੍ਠਾਂ ਵਿਪਾਪਾਂ ਰਾਘਵੋऽਤ੍ਯਜਤ੍ । ਇਤਿ ਸਂਚਿਂਤਯਂਤੀ ਸਾ ਤਮੈਕ੍ਸ਼ਦਨਿਮੇषਣਾ
ਰਾਘਵ ਨੇ ਮੈਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ? ਇਹ ਸੋਚਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਪਲਕ ਝਪਕਾਏ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ।
ਜਾਹ੍ਨਵੀਂ ਸਰ੍ਵਥੋਤ੍ਤੀਰ੍ਣਾਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਹਾਪਨਮ੍ । ਪਤਿਤਾ ਪ੍ਰਾਣਸਂਦੇਹਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਂ ਗਤਾ ਤਦਾ
ਜਦ ਉਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਜਾਹਨਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਸੱਚਾ ਸੀ, ਉਹ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ।
ਤਦਾ ਹਂਸਾਃ ਸ੍ਵਪਕ੍ਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ ਜਲਮਾਨੀਯ ਸਰ੍ਵਤਃ । ਸਿषਿਚੁਰ੍ਮਧੁਰੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਵੌ ਪੁष੍ਪਸੁਗਂਧਿਮਾਨ੍
ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੰਸ ਆਪਣੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆ ਕੇ ਛਿੜਕਣ ਲੱਗੇ; ਮਿੱਠੀ ਹਵਾ ਵਹੀ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ।
ਕਰਿਣਃ ਪੁष੍ਕਰੈਃ ਸ੍ਵੀਯੈਰ੍ਜਲਪੂਰ੍ਣੈਃ ਸਮਂਤਤਃ । ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਰਜਸਾ ਕ੍ਸ਼ਾਲਯਂਤ ਇਵਾਗਤਾਃ
ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੂਰੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਢੱਕਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਧੋ ਰਹੇ ਹੋਣ।
ਮृਗਾਸ੍ਤਦਂਤਿਕਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਂਤਸ੍ਥੁਰ੍ਵਿਸ੍ਮਿਤੇਕ੍ਸ਼ਣਾਃ । ਨਗਾਃ ਪੁष੍ਪਯੁਤਾ ਆਸਂਸ੍ਤਤ੍ਕਾਲਂ ਮਧੁਨਾ ਵਿਨਾ
ਹਿਰਣ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ; ਰੁੱਖ ਉਸ ਵੇਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਮਧੂ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਮਯੇ ਵृਤ੍ਤੇ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤਦਾ ਸਤੀ । ਵਿਲਲਾਪ ਸੁਦੁਃਖਾਰ੍ਤਾ ਰਾਮਰਾਮੇਤਿ ਜਲ੍ਪਤੀ
ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਇਹ ਸਭ ਹੋਇਆ, ਸਤੀ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਲਿਆ; ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ 'ਰਾਮ, ਰਾਮ' ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
ਹਾ ਨਾਥ ਦੀਨਬਂਧੋ ਹੇ ਕਰੁਣਾਮਯਸਂਨਿਧੇ । ਅਪਰਾਧਾਦृਤੇ ਮਾਂ ਤ੍ਵਂ ਕਥਂ ਤ੍ਯਜਸਿ ਵੈ ਵਨੇ
'ਹਾਏ, ਸਵਾਮੀ, ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ, ਦਇਆ ਦੇ ਮੂਰਤ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਗਲਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?'
ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਭਾषਂਤੀ ਵਿਲਪਂਤੀ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ । ਇਤਸ੍ਤਤਃ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਂਤੀ ਸਂਮੂਰ੍ਚ੍ਛਂਤੀ ਪੁਨਃਪੁਨਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਐਸੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ, ਇधर-ਉਧਰ ਤੱਕਦੀ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।
ਤਦਾ ਸ੍ਵਸ਼ਿष੍ਯੈਰ੍ਭਗਵਾਨ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਃ ਸਂਗਤੋ ਵਨਮ੍ । ਸ਼ੁਸ਼੍ਰਾਵ ਰੁਦਿਤਂ ਤਤ੍ਰ ਕਰੁਣਾਸ੍ਵਰਭਾषਿਤਮ੍
ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਗਵਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਏ; ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਰੁਣਾ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਰੋਣਾ ਸੁਣਿਆ।