ਇਤਿ ਸ਼ृਣ੍ਵਞ੍ਛੁਭਾਂ ਵਾਚਂ ਪੌਰਾਣਾਂ ਹਰ੍षਿਤਾਂਗਿਨਾਮ੍ । ਰਾਮਦਰ੍ਸ਼ਨਸਂਜਾਤ ਪੁਲਕੋਦ੍ਭੇਦ ਸ਼ੋਭਿਨਾਮ੍
ਇਹ ਸੁਭ ਅੱਖਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ,
ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਵਰਂ ਮਾਰ੍ਗਂ ਰਥ੍ਯਾਚਤ੍ਵਰਭੂषਿਤਮ੍ । ਚਂਦਨੋਦਕਸਂਸਿਕ੍ਤਂ ਪੁष੍ਪਪਲ੍ਲਵਸਂਯੁਤਮ੍
ਉਹ ਵਧੀਆ ਰਸਤੇ 'ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਚੌਕ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਚੰਦਨ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਤਦਾ ਪੌਰਾਂਗਨਾਃ ਕਾਸ਼੍ਚਿਦ੍ਗਵਾਕ੍ਸ਼ਬਿਲਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਰਘੁਨਾਥਸ੍ਵਰੂਪੇਕ੍ਸ਼ਾ ਜਾਤਕਾਮਾ ਅਥਾਬ੍ਰੁਵਨ੍
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਕੁਝ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜ਼ਰੋਖਿਆਂ 'ਤੇ ਆ ਕੇ, ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀ।
ਪੌਰਾਂਗਨਾ ਊਚੁਃ। ਧਨ੍ਯਾ ਅਭੂਵਨ੍ਬਤ ਭਿਲ੍ਲਕਨ੍ਯਾ ਵਨੇषੁ ਯਾ ਰਾਮਮੁਖਾਰਵਿਂਦਮ੍ । ਸ੍ਵਲੋਚਨੇਂਦੀਵਰਕੈਰਥਾਪਿਬਨ੍ਸ੍ਵਭਾਗ੍ਯਸਂਜਾਤਮਹੋਦਯਾ ਇਮਾਃ
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਾਕਈ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ ਉਹ ਭਿਲਾ ਕੁੜੀਆਂ, ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀ ਗਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਐਸਾ ਸੁਖ ਦਿੱਤਾ।
ਧਨ੍ਯਂ ਮੁਖਂ ਪਸ਼੍ਯਤ ਵੀਰਧਾਮ੍ਨਃ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਦੇਵਸ੍ਯ ਸਰੋਜਨੇਤ੍ਰਮ੍ । ਯਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਧਾਤृਮੁਖਾਃ ਸੁਰਾ ਅਪਿ ਪ੍ਰਾਪੁਰ੍ਮਹਦ੍ਭਾਗ੍ਯਯੁਤਾ ਵਯਂਤ੍ਵਹੋ
ਰਾਮ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਿਰਲੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖੋ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ, ਵੱਡਾ ਭਾਗ ਪਾਇਆ—ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਂ!
ਏਤਨ੍ਮੁਖਂ ਪਸ਼੍ਯਤ ਚਾਰੁਹਾਸਂ ਕਿਰੀਟਸਂਸ਼ੋਭਿਨਿਜੋਤ੍ਤਮਾਂਗਮ੍ । ਬਂਧੂਕਧਿਕ੍ਕਾਰਲਸਚ੍ਛਵਿਪ੍ਰਦਂ ਦਂਤਚ੍ਛਦਂ ਬਿਭ੍ਰਤਮੁਚ੍ਚਨਾਸਮ੍
ਇਹ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖੋ, ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਮਕੁਟ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਬੰਧੂਕ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈ, ਚਮਕਦੇ ਦੰਦ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਨੱਕ ਵਾਲਾ।
ਇਤਿ ਗਦਿਤਵਤੀਸ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨੇਹਭਾਰੇਣ ਰਾਮਾ ਨਲਿਨਦਲਸਦृਕ੍ਸ਼ੈਰ੍ਨੇਤ੍ਰਪਾਤੈਰ੍ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯ । ਨਿਖਿਲਗੁਰੁਰਨੂਨਪ੍ਰੇਮਭਾਰਂ ਨृਲੋਕਂ ਜਨਨਿਗृਹਮਿਯੇष ਪ੍ਰੋषਿਤਾਂਗੇਨ ਹृष੍ਟਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਕੇ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਭਰਿਆ ਦੇਖਦੀਆਂ, ਪੂਰੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੁੱਟ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀਆਂ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਝੂਮਦੀਆਂ।
ਵਾਤ੍ਸ੍ਯਾਯਨ ਉਵਾਚ। ਭੁਜਗਾਧੀਸ਼੍ਵਰੇਸ਼ਾਨ ਧਰਾਭਾਰਧਰਕ੍ਸ਼ਮ । ਸ਼ृਣ੍ਵੇਕਂ ਸਂਸ਼ਯਂ ਮਹ੍ਯਂ ਕृਪਯਾ ਕਥਯਸ੍ਵ ਤਮ੍
ਵਾਤਸਿਆਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਠਾਹਰਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਸ਼ੰਕਾ ਸੁਣੋ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿਓ।
ਰਘੁਨਾਥਸ੍ਯ ਗਮਨਂ ਵਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯਦਾ ਹ੍ਯਭੂਤ੍ । ਤਦਾ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਦੇਹੇਨ ਸ੍ਥਿਤਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇਨ ਚੇਤਸਾ
ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹੀ, ਦਿਲ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਤਦ੍ਵਿਪ੍ਰਯੋਗਵਿਧੁਰਾ ਕृਸ਼ਦੇਹਾਤਿਦੁਃਖਿਤਾ । ਸੁਮੁਖਾਨ੍ਮਂਤ੍ਰਿਣਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਘੁਨਾਥਂ ਸਮਾਗਤਮ੍
ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੁਮੁਖਾ ਮੰਤਰੀ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਘੁਨਾਥ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਥਂ ਜਹਰ੍ष ਕਿਮਭੂਤ੍ਕੀਦृਸ਼ਂ ਤਤ੍ਰ ਚਿਹ੍ਨਿਤਮ੍ । ਰਾਮਚਂਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸਂਦੇਸ਼ਹਰ੍ਤਾਰਂ ਕਿਮੁਵਾਚ ਸਾ
ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ? ਕੀ ਹੋਇਆ? ਕੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਸਨ? ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਦੂਤ ਨੂੰ ਉਹ ਕੀ ਬੋਲੀ?
ਏਤਨ੍ਮੇ ਸਂਸ਼ਯਂ ਛਿਂਧਿ ਰਘੁਨਾਥਗੁਣੋਦਯਮ੍ । ਯਥਾਵਚ੍ਛृਣ੍ਵਤੇ ਮਹ੍ਯਂ ਕਥਯਸ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਤਃ
ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ, ਤੇ ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ।
ਸ਼ੇष ਉਵਾਚ । ਸਾਧੁਪृष੍ਟਂ ਮਹਾਭਾਗ ਦ੍ਵਿਜਵਰ੍ਯਪੁਰਸ੍ਕृਤ । ਤਨ੍ਮੇ ਨਿਗਦਤਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਚ੍ਛृਣੁष੍ਵੈਕਮਨਾਃ ਕਿਲ
ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਸਾ ਵੈ ਤਦ੍ਵਦਨਾਂਭੋਜ ਚ੍ਯੁਤਂ ਰਾਮਾਗਮਾਮृਤਮ੍ । ਪੀਤ੍ਵਾ ਪੀਤ੍ਵਾ ਬਭੂਵਾਹੋ ਸ੍ਥਗਿਤਾਂਗੇਨ ਵਿਹ੍ਵਲਾ
ਉਹ, ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜੋ ਦੂਤ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਮਿਲੀ, ਉਸ ਰਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੀ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਕੁਲ ਤੇ ਸਰੀਰ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਕਿਂ ਮੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਵਿਮੂਢਾਯਾਃ ਕਿਂ ਵਾ ਭ੍ਰਮਕਰਂ ਵਚਃ । ਮਮਵੈ ਮਂਦਭਾਗ੍ਯਾਯਾਃ ਕਥਂ ਰਾਮੇਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪੁਨਃ
ਕੀ ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਲਈ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ? ਮੈਂ, ਇਨੀ ਮੰਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?
ਬਹੁਨਾ ਤਪਸਾ ਕृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋऽਯਂ ਵੈ ਸੁਤਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਃ । ਕੇਨਚਿਨ੍ਮਮ ਪਾਪੇਨ ਵਿਪ੍ਰਯੋਗਂ ਗਤਃ ਪੁਨਃ
ਬਹੁਤ ਤਪ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਪਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਵਿਛੜ ਗਿਆ।
ਸੁਮਂਤ੍ਰਿਨ੍ਕੁਸ਼ਲੀ ਰਾਮਃ ਸੀਤਾਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਸਂਯੁਤਃ । ਕਥਂ ਮਾਂ ਸ੍ਮਰਤੇ ਵੀਰੋ ਵਨਚਾਰੀ ਸੁਦੁਃਖਿਤਾਮ੍
ਕੀ ਸੁਮੰਤਰਾ ਠੀਕ ਹੈ? ਕੀ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ? ਉਹ ਵੀਰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ, ਇਨੀ ਦੁਖੀ, ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਇਤਿ ਸਾ ਵਿਲਲਾਪੋਚ੍ਚੈ ਰਘੁਨਾਥਸ੍ਮृਤਿਂ ਗਤਾ । ਨ ਨਿਵੇਦ ਨਿਜਂ ਕਿਂਚਿਤ੍ਪਰਕੀਯਂ ਵਿਮੋਹਿਤਾ । ਸੁਮੁਖੋऽਪਿ ਤਥਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦੁਃਖਿਤਾਂ ਮਾਤਰਂ ਭृਸ਼ਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਘੁਨਾਥ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਈ, ਆਪਣੀ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕੀ, ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੁਮੁਖਾ ਨੇ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਨਾ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ—
ਵੀਜਯਾਮਾਸ ਵਾਸੋਗ੍ਰੈਃ ਸਂਜ੍ਞਾਮਾਪ ਚ ਸਾ ਪੁਨਃ । ਉਵਾਚ ਜਨਨੀਂ ਸੌਮ੍ਯਂ ਵਚੋਹਰ੍षਕਰਂ ਮੁਹੁਃ
ਉਸ ਨੂੰ ਨਰਮ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਕਰ ਕੇ, ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਨਰਮ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।
ਰਘੁਨਾਥਾਗਮਸ੍ਮਾਰ ਹृष੍ਟਾਂ ਤਾਂ ਵ੍ਯਦਧਾਤ੍ਪੁਨਃ । ਮਾਤਰ੍ਵਿਦ੍ਧਿ ਗृਹਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਰਘੁਨਾਥਂ ਸਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਮ੍
ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ: "ਮਾਂ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਰਘੁਨਾਥ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਘਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।"
ਸੀਤਯਾ ਸਹਿਤਂ ਪਸ਼੍ਯ ਚਾਸ਼ੀਰ੍ਭਿਰਭਿਯੁਂਕ੍ਸ਼੍ਵ ਚ । ਇਤਿ ਤਥ੍ਯਂ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸੁਮੁਖੇਨ ਪ੍ਰਭਾषਿਤਮ੍
"ਉਸ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸੀਸ ਦੇ।" ਇਹ ਸਚੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਸੁਮੁਖਾ ਨੇ ਕਹੀ—
ਯਾਦृਸ਼ਂ ਹਰ੍षਮਾਪੇਦੇ ਤਾਦृਸ਼ਂ ਵੇਦ੍ਮ੍ਯਹਂ ਨਹਿ । ਉਤ੍ਥਾਯ ਚਾਜਿਰੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਰੋਮਾਂਚਿਤਤਨੂਰੁਹਾ
"ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਉਠ ਕੇ, ਉਹ ਅੰਗਣੇ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਉਸ ਦੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।
ਹਰ੍षਵਿਹ੍ਵਲਿਤਾਂਗ੍ਯਸ਼੍ਰੁ ਮੁਂਚਂਤੀ ਰਾਮਮੈਕ੍ਸ਼ਤ । ਤਾਵਤ੍ਸ ਰਾਮੋ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰੋ ਨਰਯਾਨਮਧਿਸ਼੍ਰਿਤਃ
ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਪਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਅੰਸੂ ਵਗਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਉਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਮ, ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਰਾਜ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸ੍ਵਮਾਤੁਰ੍ਭਵਨਂ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾਃ ਸੁਨਯਃ ਪੁਰਃ । ਕੈਕੇਯ੍ਯਪਿ ਤ੍ਰਪਾਭਾਰਨਮ੍ਰਾ ਰਾਮਂ ਪੁਰਃਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਆਇਆ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਸਿਆਣੀ ਸਲਾਹ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ; ਕੈਕੇਈ ਵੀ, ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ, ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਸੀ।
ਨੋਵਾਚ ਕਿਂਚਿਨ੍ਮਹਤੀਂ ਚਿਂਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਤੀ ਮੁਹੁਃ । ਸੂਰ੍ਯਵਂਸ਼ਧ੍ਵਜੋ ਰਾਮੋ ਮਾਤਰਂ ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਲਜ੍ਜਿਤਾਮ੍
ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲੀ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਰਹੀ। ਰਾਮ, ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮੀਂਦੀ ਵੇਖ ਕੇ—
ਉਵਾਚ ਸਾਂਤ੍ਵਯਂਸ੍ਤਾਂ ਚ ਵਾਕ੍ਯੈਰ੍ਵਿਨਯਮਿਸ਼੍ਰਿਤੈਃ । ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਉਵਾਚ। ਮਾਤਰ੍ਮਯਾ ਵਨਂ ਗਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਮਾਚਰਿਤਂ ਤਥਾ
ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਰਮ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮਾਂ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਕਰ ਦਿੱਤਾ।"
ਅਧੁਨਾ ਕਰਵੈ ਕਿਂ ਵਾ ਤ੍ਵਦਾਜ੍ਞਾਤੋ ਜਨਨ੍ਯਹੋ । ਮਯਾ ਨ੍ਯੂਨਂ ਕृਤਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਥਂ ਮਾਂ ਨੇਕ੍ਸ਼੍ਯਸੇ ਪੁਨਃ
ਮਾਂ ਜੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਹਾਏ! ਮੈਂ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖੋਗੀ?
ਆਸ਼ੀਰ੍ਭਿਰਭਿਨਂਦ੍ਯੈਨਂ ਭਰਤਂ ਮਾਂ ਚ ਵੀਕ੍ਸ਼ਯ । ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਪਿ ਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਸਾ ਨਮ੍ਰਵਦਨਾਨਘ
ਭਰਤ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿਓ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖੋ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਖੜੀ ਰਹੀ।
ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਰਾਮ ਗਚ੍ਛ ਸ੍ਵਮਾਲਯਮ੍ । ਰਾਮੋऽਪਿ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਚਨਂ ਜਨਨ੍ਯਾਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ
ਉਹ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਰਾਮਾ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾ।' ਪੁਰਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਮ ਨੇ ਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ।
ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਯਯੌ ਗੇਹਂ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਯਾਃ ਕृਪਾਨਿਧਿਃ । ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਪੁਤ੍ਰਸਹਿਤਂ ਰਾਮਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮਹਾਮਨਾਃ
ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ।