ਵੈਸ਼੍ਯਾ ਧਨਸਮृਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਮੁਦ੍ਰਾਸ਼ੋਭਿਤਪਾਣਯਃ । ਸ਼ੁਭ੍ਰਵਸ੍ਤ੍ਰਪਰੀਧਾਨਾ ਅਭਿਜਗ੍ਮੁਰ੍ਨਰੇਸ਼੍ਵਰਮ੍
ਵਪਾਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਧਨ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਚਮਕਦਾਰ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆਏ।
ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਦ੍ਵਿਜੇषੁ ਯੇ ਭਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਵੀਯਾਚਾਰਸੁਨਿष੍ਠਿਤਾਃ । ਵੇਦਾਚਾਰਰਤਾ ਯੇ ਵੈ ਤੇऽਪਿਜਗ੍ਮੁਃ ਪੁਰੀਪਤਿਮ੍
ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਭਗਤ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ 'ਚ ਪੱਕੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਰੀਤਾਂ 'ਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆਏ।
ਯੇ ਯੇ ਵृਤ੍ਤਿਕਰਾ ਲੋਕਾਃ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਧਿष੍ਠਿਤਾਃ । ਸ੍ਵਕਂ ਵਸ੍ਤੁ ਸਮਾਦਾਯ ਯਯੁਃ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਭੂਪਤਿਮ੍
ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ 'ਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਲੈ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਭੂਪਤਿ ਕੋਲ ਆਏ।
ਇਤ੍ਥਂ ਭੂਪਤਿਸਂਦੇਸ਼ਾਤ੍ਪ੍ਰਮੋਦਾਪ੍ਲਵਸਂਯੁਤਾਃ । ਨਾਨਾ ਕੌਤੁਕਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਆਜਗ੍ਮੁਰ੍ਮਨੁਜੇਸ਼੍ਵਰਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸ-ਰੰਗ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆਏ।
ਸ਼ੇष ਉਵਾਚ। ਰਘੁਨਾਥੋऽਪਿ ਸਕਲੈਰ੍ਦੈਵਤੈਃ ਸ੍ਵਸ੍ਵਯਾਨਗੈਃ । ਪਰੀਤਃ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ੋਚ੍ਚੈਃ ਪੁਰੀਂ ਰਚਿਤਮੋਹਨਾਮ੍
ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਘੁਨਾਥ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਮੋਹਣੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ।
ਪ੍ਲਵਂਗਾਃ ਪ੍ਲਵਨੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਆਕਾਸ਼ਪਥਚਾਰਿਣਃ । ਸ੍ਵਸ੍ਵਸ਼ੋਭਾਪਰੀਤਾਂਗਾਸ਼੍ਚਾਨੁਜਗ੍ਮੁਃ ਪੁਰੋਤ੍ਤਮਮ੍
ਵਾਨਰ, ਜੋ ਉੱਡਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਤੁਰਦੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੌਣਕ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ।
ਪੁष੍ਪਕਾਦਵਰੁਹ੍ਯਾਸ਼ੁ ਨਰਯਾਨਮਥਾਰੁਹਤ੍ । ਸੀਤਯਾ ਸਹਿਤੋ ਰਾਮਃ ਪਰਿਵਾਰਸਮਾਵृਤਃ
ਪੁਸ਼ਪਕ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਉਤਰ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ।
ਅਯੋਧ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ਾਥ ਕृਤਕੌਤੁਕਤੋਰਣਾਮ੍ । ਹृष੍ਟਪੁष੍ਟਜਨਾਕੀਰ੍ਣਾਮੁਤ੍ਸਵੈਃ ਪਰੀਭੂषਿਤਾਮ੍
ਫਿਰ ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਗੇਟ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਉਤਸਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ।
ਵੀਣਾਪਣਵਭੇਰ੍ਯਾਦਿਵਾਦਿਤ੍ਰੈਰਾਹਤੈਰ੍ਭृਸ਼ਮ੍ । ਸ਼ੋਭਮਾਨਃ ਸ੍ਤੂਯਮਾਨਃ ਸੂਤਮਾਗਧਬਂਦਿਭਿਃ
ਵੀਣਾ, ਪਖਾਵਜ, ਭੇਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਦਯਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ, ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੂਤ, ਮਾਗਧ ਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਜਯ ਰਾਘਵਰਾਮੇਤਿ ਜਯ ਸੂਰ੍ਯਕੁਲਾਂਗਦ । ਜਯ ਦਾਸ਼ਰਥੇ ਦੇਵ ਜਯਤਾਲ੍ਲੋਕਨਾਯਕਃ
ਜੈ ਰਾਘਵ ਰਾਮ! ਜੈ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਗਹਨਾ! ਜੈ ਦਾਸਰਥ ਦੇਵ! ਜੈ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ!
ਇਤਿ ਸ਼ृਣ੍ਵਞ੍ਛੁਭਾਂ ਵਾਚਂ ਪੌਰਾਣਾਂ ਹਰ੍षਿਤਾਂਗਿਨਾਮ੍ । ਰਾਮਦਰ੍ਸ਼ਨਸਂਜਾਤ ਪੁਲਕੋਦ੍ਭੇਦ ਸ਼ੋਭਿਨਾਮ੍
ਇਹ ਸੁਭ ਅੱਖਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ,
ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਵਰਂ ਮਾਰ੍ਗਂ ਰਥ੍ਯਾਚਤ੍ਵਰਭੂषਿਤਮ੍ । ਚਂਦਨੋਦਕਸਂਸਿਕ੍ਤਂ ਪੁष੍ਪਪਲ੍ਲਵਸਂਯੁਤਮ੍
ਉਹ ਵਧੀਆ ਰਸਤੇ 'ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਚੌਕ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਚੰਦਨ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਤਦਾ ਪੌਰਾਂਗਨਾਃ ਕਾਸ਼੍ਚਿਦ੍ਗਵਾਕ੍ਸ਼ਬਿਲਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਰਘੁਨਾਥਸ੍ਵਰੂਪੇਕ੍ਸ਼ਾ ਜਾਤਕਾਮਾ ਅਥਾਬ੍ਰੁਵਨ੍
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਕੁਝ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜ਼ਰੋਖਿਆਂ 'ਤੇ ਆ ਕੇ, ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀ।
ਪੌਰਾਂਗਨਾ ਊਚੁਃ। ਧਨ੍ਯਾ ਅਭੂਵਨ੍ਬਤ ਭਿਲ੍ਲਕਨ੍ਯਾ ਵਨੇषੁ ਯਾ ਰਾਮਮੁਖਾਰਵਿਂਦਮ੍ । ਸ੍ਵਲੋਚਨੇਂਦੀਵਰਕੈਰਥਾਪਿਬਨ੍ਸ੍ਵਭਾਗ੍ਯਸਂਜਾਤਮਹੋਦਯਾ ਇਮਾਃ
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਾਕਈ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ ਉਹ ਭਿਲਾ ਕੁੜੀਆਂ, ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀ ਗਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਐਸਾ ਸੁਖ ਦਿੱਤਾ।
ਧਨ੍ਯਂ ਮੁਖਂ ਪਸ਼੍ਯਤ ਵੀਰਧਾਮ੍ਨਃ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਦੇਵਸ੍ਯ ਸਰੋਜਨੇਤ੍ਰਮ੍ । ਯਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਧਾਤृਮੁਖਾਃ ਸੁਰਾ ਅਪਿ ਪ੍ਰਾਪੁਰ੍ਮਹਦ੍ਭਾਗ੍ਯਯੁਤਾ ਵਯਂਤ੍ਵਹੋ
ਰਾਮ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਿਰਲੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖੋ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ, ਵੱਡਾ ਭਾਗ ਪਾਇਆ—ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਂ!
ਏਤਨ੍ਮੁਖਂ ਪਸ਼੍ਯਤ ਚਾਰੁਹਾਸਂ ਕਿਰੀਟਸਂਸ਼ੋਭਿਨਿਜੋਤ੍ਤਮਾਂਗਮ੍ । ਬਂਧੂਕਧਿਕ੍ਕਾਰਲਸਚ੍ਛਵਿਪ੍ਰਦਂ ਦਂਤਚ੍ਛਦਂ ਬਿਭ੍ਰਤਮੁਚ੍ਚਨਾਸਮ੍
ਇਹ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖੋ, ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਮਕੁਟ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਬੰਧੂਕ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈ, ਚਮਕਦੇ ਦੰਦ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਨੱਕ ਵਾਲਾ।
ਇਤਿ ਗਦਿਤਵਤੀਸ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨੇਹਭਾਰੇਣ ਰਾਮਾ ਨਲਿਨਦਲਸਦृਕ੍ਸ਼ੈਰ੍ਨੇਤ੍ਰਪਾਤੈਰ੍ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯ । ਨਿਖਿਲਗੁਰੁਰਨੂਨਪ੍ਰੇਮਭਾਰਂ ਨृਲੋਕਂ ਜਨਨਿਗृਹਮਿਯੇष ਪ੍ਰੋषਿਤਾਂਗੇਨ ਹृष੍ਟਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਕੇ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਭਰਿਆ ਦੇਖਦੀਆਂ, ਪੂਰੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੁੱਟ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀਆਂ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਝੂਮਦੀਆਂ।
ਵਾਤ੍ਸ੍ਯਾਯਨ ਉਵਾਚ। ਭੁਜਗਾਧੀਸ਼੍ਵਰੇਸ਼ਾਨ ਧਰਾਭਾਰਧਰਕ੍ਸ਼ਮ । ਸ਼ृਣ੍ਵੇਕਂ ਸਂਸ਼ਯਂ ਮਹ੍ਯਂ ਕृਪਯਾ ਕਥਯਸ੍ਵ ਤਮ੍
ਵਾਤਸਿਆਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਠਾਹਰਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਸ਼ੰਕਾ ਸੁਣੋ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿਓ।
ਰਘੁਨਾਥਸ੍ਯ ਗਮਨਂ ਵਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯਦਾ ਹ੍ਯਭੂਤ੍ । ਤਦਾ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਦੇਹੇਨ ਸ੍ਥਿਤਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇਨ ਚੇਤਸਾ
ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹੀ, ਦਿਲ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਤਦ੍ਵਿਪ੍ਰਯੋਗਵਿਧੁਰਾ ਕृਸ਼ਦੇਹਾਤਿਦੁਃਖਿਤਾ । ਸੁਮੁਖਾਨ੍ਮਂਤ੍ਰਿਣਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਘੁਨਾਥਂ ਸਮਾਗਤਮ੍
ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੁਮੁਖਾ ਮੰਤਰੀ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਘੁਨਾਥ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਥਂ ਜਹਰ੍ष ਕਿਮਭੂਤ੍ਕੀਦृਸ਼ਂ ਤਤ੍ਰ ਚਿਹ੍ਨਿਤਮ੍ । ਰਾਮਚਂਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸਂਦੇਸ਼ਹਰ੍ਤਾਰਂ ਕਿਮੁਵਾਚ ਸਾ
ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ? ਕੀ ਹੋਇਆ? ਕੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਸਨ? ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਦੂਤ ਨੂੰ ਉਹ ਕੀ ਬੋਲੀ?
ਏਤਨ੍ਮੇ ਸਂਸ਼ਯਂ ਛਿਂਧਿ ਰਘੁਨਾਥਗੁਣੋਦਯਮ੍ । ਯਥਾਵਚ੍ਛृਣ੍ਵਤੇ ਮਹ੍ਯਂ ਕਥਯਸ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਤਃ
ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ, ਤੇ ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ।
ਸ਼ੇष ਉਵਾਚ । ਸਾਧੁਪृष੍ਟਂ ਮਹਾਭਾਗ ਦ੍ਵਿਜਵਰ੍ਯਪੁਰਸ੍ਕृਤ । ਤਨ੍ਮੇ ਨਿਗਦਤਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਚ੍ਛृਣੁष੍ਵੈਕਮਨਾਃ ਕਿਲ
ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਸਾ ਵੈ ਤਦ੍ਵਦਨਾਂਭੋਜ ਚ੍ਯੁਤਂ ਰਾਮਾਗਮਾਮृਤਮ੍ । ਪੀਤ੍ਵਾ ਪੀਤ੍ਵਾ ਬਭੂਵਾਹੋ ਸ੍ਥਗਿਤਾਂਗੇਨ ਵਿਹ੍ਵਲਾ
ਉਹ, ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜੋ ਦੂਤ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਮਿਲੀ, ਉਸ ਰਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੀ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਕੁਲ ਤੇ ਸਰੀਰ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਕਿਂ ਮੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਵਿਮੂਢਾਯਾਃ ਕਿਂ ਵਾ ਭ੍ਰਮਕਰਂ ਵਚਃ । ਮਮਵੈ ਮਂਦਭਾਗ੍ਯਾਯਾਃ ਕਥਂ ਰਾਮੇਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪੁਨਃ
ਕੀ ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਲਈ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ? ਮੈਂ, ਇਨੀ ਮੰਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?
ਬਹੁਨਾ ਤਪਸਾ ਕृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋऽਯਂ ਵੈ ਸੁਤਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਃ । ਕੇਨਚਿਨ੍ਮਮ ਪਾਪੇਨ ਵਿਪ੍ਰਯੋਗਂ ਗਤਃ ਪੁਨਃ
ਬਹੁਤ ਤਪ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਪਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਵਿਛੜ ਗਿਆ।
ਸੁਮਂਤ੍ਰਿਨ੍ਕੁਸ਼ਲੀ ਰਾਮਃ ਸੀਤਾਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਸਂਯੁਤਃ । ਕਥਂ ਮਾਂ ਸ੍ਮਰਤੇ ਵੀਰੋ ਵਨਚਾਰੀ ਸੁਦੁਃਖਿਤਾਮ੍
ਕੀ ਸੁਮੰਤਰਾ ਠੀਕ ਹੈ? ਕੀ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ? ਉਹ ਵੀਰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ, ਇਨੀ ਦੁਖੀ, ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਇਤਿ ਸਾ ਵਿਲਲਾਪੋਚ੍ਚੈ ਰਘੁਨਾਥਸ੍ਮृਤਿਂ ਗਤਾ । ਨ ਨਿਵੇਦ ਨਿਜਂ ਕਿਂਚਿਤ੍ਪਰਕੀਯਂ ਵਿਮੋਹਿਤਾ । ਸੁਮੁਖੋऽਪਿ ਤਥਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦੁਃਖਿਤਾਂ ਮਾਤਰਂ ਭृਸ਼ਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਘੁਨਾਥ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਈ, ਆਪਣੀ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕੀ, ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੁਮੁਖਾ ਨੇ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਨਾ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ—
ਵੀਜਯਾਮਾਸ ਵਾਸੋਗ੍ਰੈਃ ਸਂਜ੍ਞਾਮਾਪ ਚ ਸਾ ਪੁਨਃ । ਉਵਾਚ ਜਨਨੀਂ ਸੌਮ੍ਯਂ ਵਚੋਹਰ੍षਕਰਂ ਮੁਹੁਃ
ਉਸ ਨੂੰ ਨਰਮ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਕਰ ਕੇ, ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਨਰਮ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।
ਰਘੁਨਾਥਾਗਮਸ੍ਮਾਰ ਹृष੍ਟਾਂ ਤਾਂ ਵ੍ਯਦਧਾਤ੍ਪੁਨਃ । ਮਾਤਰ੍ਵਿਦ੍ਧਿ ਗृਹਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਰਘੁਨਾਥਂ ਸਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਮ੍
ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ: "ਮਾਂ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਰਘੁਨਾਥ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਘਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।"