ਪੁਰਾਣਵਕ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਤੇਨਾਪਿ ਚ ਕृਤਂ ਪਾਪਂ ਨ ਸਜ੍ਯੇਤ੍ਕਿਮੁਤਾਨ੍ਯਤਃ
—ਜੋ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਵਾਚਕ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਕੋਈ ਪਾਪ ਵੀ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ—ਫਿਰ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ।
ਅਨ੍ਯੇषਾਮਪਿ ਕੇषਾਂਚਿਤ੍ਪੁਰਾਣਂ ਪਾਪਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਯਃ ਪੁਰਾਣੇषੁ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸੀ ਵਕ੍ਤਾਰਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਗੁਰੁਮ੍
ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਵਾਚਕ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਅਧਿਆਪਕ ਮੰਨਦਾ—
ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਪ੍ਰਦਾਤਾਰਂ ਵਿਸ਼ੇषਂ ਜ੍ਞਾਤਿਬਂਧੁਤਃ । ਤਸ੍ਯ ਪਾਪਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਵਿਲਯਂ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਸਂਸ਼ਯਮ੍
—ਜੋ ਉਹਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ ਮੰਨਦਾ—ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਥ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲਗਮਨਂ ਪੂਜਕਸ੍ਯ ਮਹੇਸ਼ਿਤੁਃ । ਅਤਃ ਕਲੌ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਪੁਰਾਣਂ ਪਾਪਨਾਸ਼ਨਮ੍
ਹੁਣ, ਜੋ ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਪੁਰਾ ਕਲਿਯੁਗੇ ਰਾਮ ਵृਤ੍ਤਂ ਸਂਕੀਰ੍ਤਯੇ ਸ਼ृਣੁ । ਆਸੀਤ੍ਤੁ ਗੌਤਮੋ ਨਾਮ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਵੇਦਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਇਕ ਵਾਕਿਆ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣ: ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਗਉਤਮ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸੀ।
ਤਸ੍ਯ ਪੁष੍ਟਿਃ ਪਸ਼ੁਸ਼੍ਚਾਸ੍ਤਾਂ ਭ੍ਰਾਤਰੌ ਵੇਦਵਰ੍ਜਿਤੌ । ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਕृषਿਂ ਚਕ੍ਰੇ ਤਤ੍ਰ ਵृਦ੍ਧਿਮਵਾਪ ਚ
ਉਸ ਕੋਲ ਦੌਲਤ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਸਨ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸਨ। ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਤੇ ਉਥੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦੇ।
ਧਨਧਾਨ੍ਯਾਦਿਕਂ ਕਿਂਚਿਦ੍ਰਾਜਾਨਂ ਦਤ੍ਤਵਾਨਥ । ਉਵਾਚ ਵਚਨਂ ਕਿਂਚਿਦਧਿਕਾਰਂ ਨਿਰੂਪਯ
ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਦੌਲਤ, ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ: 'ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਅਹੁਦਾ ਦੇਵੋ।'
ਅਰ੍ਥਂ ਨ ਗਮਯਿष੍ਯਾਮਿ ਤੌ ਸ਼ਕ੍ਤੌ ਭ੍ਰਾਤਰੌ ਮਮ । ਰਾਜੋਵਾਚ- ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਯਾਧਿਕਾਰੋ ਹਿ ਵੈਦਿਕੇ ਧਰ੍ਮਕਰ੍ਮਣਿ
'ਮੈਂ ਧਨ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਦੋ ਭਰਾ ਸਮਰਥ ਹਨ।' ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਤਾਂ ਵੇਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।'
ਤਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਨਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਵਿਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ । ਗੌਤਮ ਉਵਾਚ- ਯੁਗੇष੍ਵਨ੍ਯੇषੁ ਧਰ੍ਮੋਯਂ ਕਲਿਧਰ੍ਮੋ ਨ ਤਾਦृਸ਼ਃ
'ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੰਮ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।' ਗਉਤਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਰੀਤ ਸੀ, ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਨਹੀਂ।'
ਭੂਪਤਿ ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਭੂਪਾਲ ਨृਪਾਣਾਂ ਧਰ੍ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਣਸ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨੈਵ ਦੁष੍ਯਤਿ
'ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋ; ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਇਹੀ ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਾੜਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਐਸਾ ਕਰ ਕੇ ਪਾਪੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।'
ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਣਾਂ ਤੁ ਕृषਿਰ੍ਦ੍ਧਰ੍ਮੋ ਨਾਪਦ੍ਯਪ੍ਯਗ੍ਰਜਨ੍ਮਨਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਰ੍ਤਿष੍ਯੇ ਗ੍ਰਾਮਾਨ੍ਮਮ ਸਮਾਦਿਸ਼
'ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਪਰ ਉੱਚ ਜਾਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਔਖਾ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਖਸ਼ਤਰੀ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ—ਮੈਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵੰਡੋ।'
ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਚਾਤ੍ਰ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਰ੍ਤਨਂ ਮਮ ਰੋਚਤੇ । ਅਨ੍ਯਨ੍ਨ ਤੁ ਤਥੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਦਦੌ ਗ੍ਰਾਮਾਨ੍ਦ੍ਵਿਜਨ੍ਮਨਃ
'ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਖਸ਼ਤਰੀ ਵਾਂਗ ਜੀਉਣਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦੁਜਾਤੀ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਿੱਤੇ।
ਗ੍ਰਾਮਾਧਿਕਾਰਦੁष੍ਟਸ੍ਯ ਵਰ੍ਤਨਂ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾਭਵਤ੍ । ਅਭਕ੍ਸ਼ਿ ਮਾਂਸਂ ਚਾਪਾਯਿ ਸੁਰਾ ਚਾਭਾषਿ ਦੁਰ੍ਵਚਃ
ਜਿਸ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਗਲਤ ਵਰਤਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ: ਉਹ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦਾ ਤੇ ਮਾੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ।
ਪਰਯੋषਾ ਤਥਾ ਗਾਮਿ ਪਰਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਾਰਿ ਚ । ਅਕ੍ਰੀਡਿ ਦ੍ਯੂਤਮਸਕृਤ੍ਕਲਂਜਂ ਚਾਦਿ ਦੁਰ੍ਭੁਜਾ
ਉਹ ਪਰਾਈ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲੈਂਦਾ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਜੂਆ ਖੇਡਦਾ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਂਦਾ ਤੇ ਹੋਰ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ।
ਨਾਪੂਜਿ ਜਗਤਾਮੀਸ਼ਃ ਸ਼ਿਵੋ ਵਾ ਵਿष੍ਣੁਰੇਵ ਵਾ । ਏਵਂ ਕਾਲੇਨ ਦੁਰ੍ਵृਤ੍ਤਂ ਰਾਜਾ ਵਾਕ੍ਯਮਭਾषਤ
ਨਾ ਤਾਂ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ, ਨਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇੰਝ ਹੀ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਉਸ ਮੰਦਕਰਮੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ।
ਵਿਪ੍ਰ ਵਿਪ੍ਰਤ੍ਵਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸ਼ੂਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਾਨਸਿ । ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਯੋਗਧਰ੍ਮੇਣ ਭਵਂਤਂ ਭ੍ਰਂਸ਼ਯਾਮਿ ਚ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਦ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ੂਦਰ ਹੋ ਗਏ ਹੋ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਦਰਜਾ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਮਾਸ੍ਤੁ ਵਿਪ੍ਰਤ੍ਵਮਦ੍ਯੈਵ ਸ਼ੂਦ੍ਰਤੈਵ ਵਰਂ ਮਮ । ਤਦृਤੇ ਯਦਿ ਵਿਪ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਨ ਭੋਕ੍ਸ਼੍ਯਂਤਿ ਵਰਂ ਮਮ
ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣਾ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਸ਼ੂਦਰ ਹੋਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਨ ਹਿ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤੋਹਂ ਪृਥਿਵੀਪਤੇ । ਸ਼ਂਭੁਰੁਵਾਚ- ਏਵਂ ਵਦਤਿ ਦੁਰ੍ਵਿਪ੍ਰੇ ਰਾਜਾ ਤੂष੍ਣੀਮਤਿष੍ਠਤ
ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਸ਼ੰਭੂ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੰਦਕਰਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ।
ਸ ਤੁ ਵੈ ਸ਼ੂਦ੍ਰਤੁਲ੍ਯਸ਼੍ਚ ਬੁਭੁਜੇਨ੍ਨਂ ਸਹਾਮਿषਮ੍ । ਕਦਾਚਿਦਥ ਦੁਰ੍ਵृਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤੋਲੀਮਂਡਪਸ੍ਥਿਤਃ
ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮਾਸ ਸਮੇਤ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਹ ਮੰਦਕਰਮੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਸੀ।
ਦ੍ਵਿਜੇਨ ਪਠ੍ਯਮਾਨਂ ਤੁ ਪਦ੍ਯਂ ਤੁ ਸ਼੍ਰੁਤਵਾਨਿਦਮ੍ । ਹृਦਯੇ ਪਦ੍ਯਮੇਤਤ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਜੇਰਿਤਮਤਿष੍ਠਤ
ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਲੋਂ ਪਾਠ ਹੋ ਰਿਹਾ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣਿਆ। ਉਹ ਸ਼ਲੋਕ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਿਆ।
ਪਰਾਤ੍ਪਰਤਰਂ ਯਾਂਤਿ ਨਾਰਾਯਣਪਰਾਯਣਾਃ । ਨ ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਗਮਿष੍ਯਂਤਿ ਯੇ ਦ੍ਵਿषਂਤਿ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍
ਜੋ ਲੋਕ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ।
ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮਪਿ ਚ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪੌਰਾਣਿਕਮਭਾषਤ । ਕੀਦृਙ੍ਨਾਰਾਯਣਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਕੀਦृਸ਼ੋਪਿ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਪੁਰਾਣਕਾਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਨਾਰਾਇਣ ਬਾਰੇ ਕੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਬਾਰੇ ਕੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ?
ਕਿਂ ਪਰਂ ਤ੍ਵਯਨਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦ੍ਵੇषਃ ਕੀਦृਗੁਦਾਹृਤਃ । ਕਿਂ ਤਤ੍ਪਰਮਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤਂ ਤਤਃ ਪਰਤਰਂ ਚ ਕਿਮ੍
ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਵੈਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਕੀ ਹੈ?
ਪੌਰਾਣਿਕ ਉਵਾਚ- ਪਰਂ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸੁਖਵ੍ਯਕ੍ਤੈਕਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਤਤਃ ਪਰਤਰਂ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਦ੍ਧਾਮ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਧਿਕਮ੍
ਪੁਰਾਣਕਾਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੇਵਲ ਆਨੰਦ ਹੀ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਧਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਅਵਿਨਾਸ਼ਿਤਯਾ ਤਤ੍ਤੁ ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ । ਤਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪੁਰੁषੋ ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤਦਂਗ ਪਰਮਂ ਵਿਭੁਃ
ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਥਾਂ ਅਟੱਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਰਖ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਆਪੋ ਹਿ ਨਰਜਨ੍ਮਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਰਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਨੀषਿਭਿਃ । ਨਾਰਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯਾਯਨਂ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਨ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਪੰਡਿਤ ਲੋਕ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ 'ਨਾਰ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਉਹ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਪਰਂ ਵਰ੍ਤਨਂ ਯੇषਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤਤ੍ਪਰਾਯਣਾਃ । ਮਹਦਾਦੀਨਿ ਤਤ੍ਵਾਨਿ ਯਾਨਿ ਤੇषਾਂ ਯ ਈਸ਼੍ਵਰਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲਗਨ ਉਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਭਗਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹੱਤ ਆਦਿਕ ਤੱਤਾਂ 'ਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਉਹੀ ਹੈ।
ਸੂਰ੍ਯਾਗ੍ਨਿਸ਼ਸ਼ਿਨੇਤ੍ਰੋऽਸੌ ਮਹੇਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਦੁਮਾਪਤਿਃ । ਦ੍ਵੇषੋ ਹਿ ਵੈਰਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਮੀਸ਼੍ਵਰੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ
ਉਹ ਮਹੇਸ਼, ਉਮਾ ਪਤੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਤੇ ਚੰਦ ਹਨ। ਵੈਰ ਮਤਲਬ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਰੱਖਣੀ ਹੀ ਸਮਝੋ।
ਸ਼ਂਭੁਰੁਵਾਚ- ਏਵਂ ਪੁਰਾਣਭਟ੍ਟੇਨ ਸਮੀਰਿਤਮਿਦਂ ਵਚਃ । ਚਿਂਤਯਨ੍ਪੁਨਰਪ੍ਯਾਹ ਮਾਦृਸ਼ਸ੍ਯ ਕਥਂ ਗਤਿਃ
ਸ਼ੰਭੂ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਪੁਰਾਣਕਾਰੀ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ। ਸੋਚ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਦੀ ਕੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ?'
ਪੌਰਾਣਿਕੋऽਥ ਤਂ ਪ੍ਰਾਹ ਸ਼ृਣੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੇ ਗਤਿਮ੍ । ਕੁਰੁ ਸਰ੍ਵੇਣ ਯਤ੍ਨੇਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਯਥਾਵਿਧਿ
ਫਿਰ ਪੁਰਾਣਕਾਰੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ: ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰ।