ਕਿਂ ਚਿਂਤਯਸਿ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਮੁਨਿष੍ਵਗ੍ਰੇ ਵਸਤ੍ਸ੍ਵਪਿ । ਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਰਾਘਵਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਮੁਨਿਪੁਂਗਵਾਨ੍
'ਕਾਕੁਤਸਥ! ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਉਂ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ?' ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵਧੀਆ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਉਵਾਚ- ਵਿਭੀषਣਃ ਕਥਮਸੌ ਬਦ੍ਧਃ ਸ਼ृਂਖਲਯਾ ਨृਭਿਃ । ਮਤ੍ਸ੍ਥਾਪਿਤਂ ਸ਼ਿਵਂ ਲਿਗਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਂ ਤ੍ਵਹੋ
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ, ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ, ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ? ਹਾਏ!'
ਦ੍ਰਾਵਿਡੈਃ ਕੁਟਿਲੈਰ੍ਦੁष੍ਟੈਰਾਤ੍ਮਨਾ ਤਦ੍ਵਿਚਾਰ੍ਯਤਾਮ੍ । ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਮੁਨਿਵਰ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਨੇਸ਼ਾਸ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਤੁਮਲ੍ਪਤਃ
'ਇਹ ਕੰਮ ਦੱਖਣ ਦੇ ਕੁਟਿਲ ਤੇ ਬੁਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਸੋਚੋ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕੀ।'
ਨ ਜਾਨੀਮ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਹੂ ਰਾਮਂ ਰਾਮਸ੍ਤਦਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਪੁਰਾਣਂ ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਵਿਧਿਨਾ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰੂਤ ਸਤ੍ਤਮਾਃ
'ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ,' ਉਹ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਪੁਰਾਣੇ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖੋ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਭਲੇ ਲੋਕੋ।'
ਭਵਦਜ੍ਞਾਨਹੇਤੁਸ਼੍ਚ ਵਿਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤਦਨਂਤਰਮ੍ । ਕਿਂ ਕਿਂ ਪੁਰਾਣਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਰ੍ਜਨੀਯਂ ਤਥੈਵ ਕਿਮ੍
'ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸੋਚੋ। ਕਿਹੜਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਛੱਡਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ?'
ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਃ ਕੀਦृਸ਼ਃ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਤਦਨ੍ਯਃ ਕੀਦृਸ਼ੋ ਭਵੇਤ੍ । ਕੀਦृਸ਼ੇषੁ ਚ ਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਕੀਦृਸ਼ਃ ਪੂਜਕਸ੍ਤਥਾ
'ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸ਼ਲੋਕ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਕਿਹੜੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ, ਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਭਗਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ?'
ਪੂਜਾ ਚ ਕੀਦृਸ਼ੈਰ੍ਭਕ੍ਤੈਃ ਕਾਰ੍ਯਾ ਨਿਰ੍ਣਯਦਰ੍ਸ਼ਨੇ । ਇਤਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੇ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਾਃ
'ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਭਗਤਾਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ?' ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ—
ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਚੁਸ੍ਤਂ ਰਘੁਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਚਿਂਤਾਵ੍ਯਾਕੁਲਮਾਨਸਮ੍ । ਨ ਵਕ੍ਤਾਰੋ ਵਰਂ ਰਾਮ ਵੀਕ੍ਸ਼ਤਾਂ ਤੁ ਪੁਰਾਣਵਿਤ੍
ਉਹ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, 'ਅਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ ਜੀ; ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਲਓ।'
ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਘਵਃ ਸ਼ਂਭੁਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਵਿਨਯਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਸੋਪਿ ਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਮਾਕਰ੍ਣ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਮਹਾਮਤਿਃ
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਕੁਲਪਤੀ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।
ਸ਼ਂਭੁਰੁਵਾਚ- ਪੁਰਾਣਜੀਵੀ ਪੂਜਾਰ੍ਹਃ ਸ੍ਵਸ਼ਾਖਾਧ੍ਯਯਨਃ ਸ਼ੁਚਿਃ । ਮੀਮਾਂਸਾਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯੋऽਨृਤਦੂषਕਃ
ਸ਼ੰਭੂ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਜੋ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਪੂਜਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਮੀਮਾਂਸਾ ਦਾ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—'
ਦੇਵੇषੁ ਚ ਸਮਸ੍ਤੇषੁ ਸਮਦृष੍ਟਿਃ ਸ਼ਿਵੇ ਰਤਃ । ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰਿਯਜਾਪੀ ਚ ਸਾਗ੍ਨਿਕਸ਼੍ਚਾਤਿਵਾਚਕਃ
'ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵਿਚ ਮਨ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਤ ਰੁਦ੍ਰੀਏ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਠ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ—'
ਯਜੁਰ੍ਵੇਦੀ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਪੂਜਯੇਤ੍ਪੁਸ੍ਤਕਂ ਸੁਧੀਃ । ਸ਼੍ਰੀਤਾਲਪਤ੍ਰਲਿਖਿਤਂ ਦੇਵਲਿਪ੍ਯਨ੍ਵਿਤਂ ਸ਼ੁਭਮ੍
'ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਜੋ ਤਾਜ਼ਾ ਤਾਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਤੇ ਦੇਵੀ ਲਿਪੀ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।'
ਬਂਧਾਦ੍ਯਤਿਪ੍ਰਪਂਚਂ ਯਦ੍ਯੁਗਪਤ੍ਪ੍ਰਣਵਾਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ । ਪ੍ਰਾਗੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂਰੇਖਯੋਃ ਪ੍ਰਾਂਤੇ ਪ੍ਰਣਵਸ੍ਯਾਗ੍ਰਯੋਜਿਕਾ
'ਜੇ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਆਗੇ ਜਾਂ ਅੰਤ ਤੇ, ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਅੱਖਰ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਲਾਈਨ ਆਗੇ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ—'
ਰੇਖਾ ਭਵੇਦੇਵਮੇਕਾ ਅਕਾਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਃ । ਸ਼ਿਰੋਭਾਗਮੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸਕੋਣਾਧਃ ਪ੍ਰਲਂਬਿਨੀ
'ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਲਕੀਰ ਹੋਵੇ, ਨਾਲੇ ਉਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਅ ਅੱਖਰ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਢਲਦੀ ਹੋਈ ਲਟਕਦੀ ਹੋਵੇ।'
ਆਕਾਰਃ ਸ ਹਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪਟ੍ਟਿਕਾਦਕ੍ਸ਼ਰੇਖਯਾ । ਵਾਮੇ षਡ੍ਵਕ੍ਰਬਿਂਦੂਦ੍ਵਾ ਵਿਕਾਰ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
'ਇਹੀ ਅ ਅੱਖਰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਟੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਛੇ ਵਕਰੀਆਂ ਤੇ ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।'
ਤਸ੍ਯ ਵਾਮਸ਼ਿਰੋਰੇਖਾ ਲਂਬਿਨ੍ਯਾ ਈ ਉਦਾਹृਤਃ । ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਰੇ ਸ਼ਿਰੋਰੇਖਾ ਅਵਕ੍ਰਾ ਪ੍ਰਣਵਂ ਵਿਨਾ
'ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਸਿਰ ਦੀ ਲਕੀਰ, ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਲਟਕਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਈ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਅੱਖਰ ਦੀ ਸਿਰ ਲਕੀਰ ਢਲਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਂਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ।'
ਤਸ੍ਯਾਂ ਤੁ ਲਂਬਰੇਖਾਨ੍ਯਾ ਤਦਂਤੇ ਚ ਲਵਿਤ੍ਰਵਤ੍ । ਉਕਾਰਃ ਸ ਹਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤੋ ਲਵਿਤ੍ਰਦ੍ਵਯਤਸ੍ਤਦੂ
ਉਸ ਉੱਤੇ, ਅੰਤ ਵਾਲੀ ਇਕ ਹੋਰ ਲਕੀਰ ਹੈ, ਜੋ ਖੁਰਪੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਇਹ 'ਉ' ਅੱਖਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਖੁਰਪੀ ਵਰਗੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ।
ਏਵਮਨ੍ਯਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਅਕ੍ਸ਼ਰਾਣ੍ਯਾਹ ਭਾਰਤੀ । ਲਿਪ੍ਯਾਨਯੈਵ ਲਿਖਿਤਂ ਪੁਰਾਣਂ ਤੁ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਸ੍ਤੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤੀਏ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਅੱਖਰ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਜੋ ਇਸ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਪਾਦ੍ਮਂ ਵੈष੍ਣਵਂ ਚ ਮਾਰ੍ਤਂਡਂ ਨਾਰਦੇਰਿਤਮ੍ । ਮਾਰ੍ਕਂਡੇਯਮਥਾਗ੍ਨੇਯਂ ਕੌਰ੍ਮਂ ਵਾਮਨਮੇਵ ਚ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪਦਮ, ਵੈਸ਼ਨਵ, ਮਾਰਤੰਡ, ਨਾਰਦ, ਮਾਰਕੰਡੇ, ਅਗਨਿ, ਕੂਰਮ ਤੇ ਵਾਮਨ ਪੁਰਾਣੇ,
ਗਾਰੁਡਂ ਲੈਂਗਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਸ੍ਕਾਂਦਂ ਮਾਤ੍ਸ੍ਯਂ ਨृਸਿਂਹਕਮ੍ । ਤਥੈਵ ਗਦਿਤਂ ਰਾਮ ਪੁਰਾਣਂ ਕਾਪਿਲਂ ਤਥਾ
ਗਾਰੁੜ, ਲਿੰਗ, ਸਕੰਦ, ਮਤਸ, ਨਰਸਿੰਹ, ਰਾਮ ਤੇ ਕਪਿਲ ਪੁਰਾਣੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਾਰਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵੈਵਰ੍ਤਂ ਸ਼ਕੁਨੇषੁ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । ਸ਼ੈਵਂ ਭਾਗਵਤਂ ਦੌਰ੍ਗਂ ਭਵਿष੍ਯੋਤ੍ਤਰਮੇਵ ਚ
ਵਾਰਾਹ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿਚ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵ, ਭਾਗਵਤ, ਦੁਰਗਾ ਤੇ ਭਵਿੱਖੋੱਤਰ ਪੁਰਾਣੇ ਵੀ ਹਨ।
ਭਵਿष੍ਯਂ ਚੋਪਸਂਜ੍ਞਾਨਿ ਤ੍ਵਨ੍ਯਾਨਿ ਚ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ । ਵਿਮੁਚ੍ਯ ਪੁਸ੍ਤਕਂ ਰਤ੍ਨਪੀਠੇ ਨਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯ ਸਂਸ੍ਕृਤਮ੍
ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਹੋਰ ਵਧੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖੋ; ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ ਕਰਕੇ, ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ।
ਧੌਤਵਸ੍ਤ੍ਰਧਰਃ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਸ਼ੁਚਿਰਕ੍ਰੋਧਨੋऽਜ੍ਵਰਃ । ਆਦਾਵਾਤ੍ਮਾਨਮਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਂਕਲ੍ਪਮੇਵ ਚ
ਸਾਫ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮਨ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰੋ।
ਅਂਕੁਸ਼ਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ਸੂਤ੍ਰਂ ਚ ਪਾਸ਼ਂ ਪੁਸ੍ਤਕਮੇਵ ਚ । ਧਾਰਯਂਤੀਂ ਸਿਤਾਂ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਸ੍ਯਾਂ ਸਰਸ੍ਵਤੀਮ੍
ਉਜਲੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਖਿੜੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਅੰਕੁਸ਼, ਮਾਲਾ, ਫੰਦਾ ਤੇ ਪੁਸਤਕ ਫੜੀ ਹੋਈ ਸਰਸਵਤੀ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।
ਗੋਕ੍ਸ਼ੀਰਸਦृਸ਼ਾਕਾਰਂ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਂ ਵृषਵਾਹਨਮ੍ । ਸਹਾਸਵਦਨਂ ਸ਼ਾਂਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਂਬਰਧਰਂ ਸ਼ਿਵਮ੍
ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਹ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਰਗੀ ਚਿੱਟੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਬਲਦ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੱਸਦਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿਹਰਾ, ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।
ਹਰਿਣਂ ਚਾਭਯਂ ਚੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਬਾਹੁਯੁਗ੍ਮਂ ਕਿਰੀਟਿਨਮ੍ । ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਮੁਦ੍ਰਾ ਚਂ ਦਕ੍ਸ਼ੇਧੋ ਵਾਮਹਸ੍ਤੇ ਵਰਪ੍ਰਦਮ੍
ਹਰੀ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤਤਾ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮੁਕੁਟ ਹੈ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਮੁਰਤੀ ਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨਾਨਾਰਤ੍ਨਵਿਭੂषਾਢ੍ਯਂ ਗਿਰਿਜਾਰ੍ਦ੍ਧਾਂਬੁਜਾਸਨਮ੍ । ਬਹੁਭਿਰ੍ਮੁਨਿਮੁਖ੍ਯੈਸ੍ਤੁ ਧ੍ਯਾਯਮਾਨ ਪਦਾਂਬੁਜਮ੍
ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਗਿਰਿਜਾ ਜੀ ਨਾਲ ਅੱਧੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਮੂਰ੍ਤਿਮਦ੍ਭਿਸ੍ਤਥਾ ਵੇਦੈਃ ਸ੍ਤੂਯਮਾਨਂ ਪੁਰਾਣਕੈਃ । ਅਨ੍ਯੈਃ ਸਮਸ੍ਤਲੋਕੈਸ਼੍ਚ ਸਂਸੇਵਿਤਪਦਾਂਬੁਜਮ੍
ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਲੋਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਧ੍ਯਾਤ੍ਵੈਵਂ ਪੂਜਕਃ ਸਮ੍ਯਗਾਦੌ ਪੂਜਾਂ ਸਮਾਰਭੇਤ੍ । ਆਪੋ ਵਾ ਇਦਮਿਤ੍ਯੇਤਤ੍ਕਲਸ਼ਸ੍ਯਾਭਿਮਂਤ੍ਰਣਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਪੂਜਾਰੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; 'ਇਹ ਹੀ ਪਾਣੀ ਹੈ' — ਇਹ ਕਲਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ।
ਤਜ੍ਜਲਂ ਚ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਚ ਪਾਤ੍ਰਸ੍ਥਮਭਿਮਂਤ੍ਰਯੇਤ੍ । ਤਤ੍ਸਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਮਂਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਣਵੇਨ ਤੁ
ਉਹ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਪਾਤਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, 'ਉਹ ਹੀ ਸੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਓਂਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ।