ਅਂਬਰੀष ਉਵਾਚ- ਸਾਧੁਸਾਧੁ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਲੋਕਾਨੁਗ੍ਰਹਕਾਰਕ । ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸਗੁਣਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਚ ਯਤ੍
ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਵਧੀਆ, ਵਧੀਆ, ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਦੋਵੇਂ।
ਅਧੁਨਾ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਭਕ੍ਤੇਃ ਸਾਧੁ ਕृਪਾਕਰ । ਯਾਦृਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਯੇਨ ਯਥਾ ਯਤ੍ਰ ਯਦਾ ਤਥਾ
ਹੁਣ, ਹੇ ਦਇਆਲੂ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਭਕਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸੋ: ਕਿਹੜੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੌਣ, ਕਿਵੇਂ, ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਦੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੂਤ ਉਵਾਚ- ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਾਕਰ੍ਣ੍ਯ ਨृਪੋਤ੍ਤਮਸ੍ਯ ਮੁਨਿਃ ਪ੍ਰਹृष੍ਟੋ ਨਿਜਗਾਦ ਭੂਪਮ੍ । ਸ਼ृਣੁष੍ਵ ਰਾਜਨ੍ਨਿਖਿਲਾਘਹਾਰਿਣੀਂ ਭਕ੍ਤਿਂ ਹਰੇਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਵਦਾਮਿ ਸਮ੍ਯਕ੍
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: ਸੁਣੋ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਭਕਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
ਅਥ ਭਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਿਵਿਧਾਂ ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀਮ੍ । ਵਿਵਿਧਾ ਭਕ੍ਤਿਰੁਦ੍ਦਿष੍ਟਾ ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਸਂਭਵਾ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਕਤੀ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਕਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।
ਲੌਕਿਕੀ ਵੈਦਿਕੀ ਚਾਪਿ ਭਵੇਦਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੀ ਤਥਾ । ਧ੍ਯਾਨਧਾਰਣਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵੇਦਾਨਾਂ ਸ੍ਮਰਣਂ ਹਿ ਯਤ੍
ਲੌਕਿਕ, ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਭਕਤੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਧਿਆਨ, ਧਾਰਨਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਨਾ, ਇਹੀ ਭਕਤੀ ਹੈ।
ਵਿष੍ਣੁਪ੍ਰੀਤਿਕਰੀ ਚੈषਾ ਮਾਨਸੀ ਭਕ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਮਂਤ੍ਰਵੇਦਸਮੁਚ੍ਚਾਰੈਰਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤਵਿਚਿਂਤਨੈਃ
ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਭਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਉਚਾਰਨਾ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ।
ਜਾਪ੍ਯੈਸ਼੍ਚਾਰਣ੍ਯਕੈਸ਼੍ਚੈਵ ਵਾਚਿਕੀ ਭਕ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਵ੍ਰਤੋਪਵਾਸਨਿਯਮੈਃ ਪਞ੍ਚੇਂਦ੍ਰਿਯਜਯੇਨ ਚ
ਜਪ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਹੋਏ ਭਜਨ, ਵਚਨ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਭਗਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵ੍ਰਤ, ਉਪਵਾਸ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਭਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾਯਿਕੀ ਸੈਵ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਾ ਭਕ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਿਨੀ । ਭੂषਣੈਰ੍ਹੇਮਰਤ੍ਨਾਂਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾਭਿਰ੍ਵਾਗ੍ਭਿਰੇਵ ਚ
ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਭਗਤੀ, ਜੋ ਹਰ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਗਹਣੇ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਹਣੀਆਂ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਤਿਸਰੈਃ ਸੂਤ੍ਰੈਃ ਪਾਵਕਵ੍ਯਜਨੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤੈਃ । ਨृਤ੍ਯਵਾਦਿਤ੍ਰਗੀਤੈਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਬਲ੍ਯੁਪਹਾਰਕੈਃ
ਕਪੜੇ, ਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਧਾਗੇ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਪੱਖੇ, ਝੰਡੇ, ਨੱਚਣ, ਵਾਜਾ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਭੇਟ ਤੇ ਤੋਹਫੇ ਰਾਹੀਂ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਭੋਜ੍ਯਾਨ੍ਨਪਾਨੈਸ਼੍ਚ ਯਾ ਪੂਜਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਨਰੈਃ । ਨਾਰਾਯਣਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਭਕ੍ਤਿਃ ਸਾ ਲੌਕਿਕੀ ਮਤਾ
ਜੋ ਪੂਜਾ ਲੋਕ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਅਨਾਜ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨਾਰਾਇਣ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਲੋਕਿਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਯਿਕੀ ਸੈਵ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਾ ਭਕ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਿਕੀ । ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਜਾਪ੍ਯਾਨਿ ਸਂਹਿਤਾਧ੍ਯਯਨਾਨਿ ਚ
ਜੋ ਭਗਤੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਉਚਾਰਨਾ ਅਤੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਠ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਕ੍ਰਿਯਂਤੇ ਵਿष੍ਣੁਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਸਾ ਭਕ੍ਤਿਰ੍ਵੈਦਿਕੋਚ੍ਯਤੇ । ਵੇਦਮਂਤ੍ਰਹਵਿਰ੍ਯਾਗੈਃ ਕ੍ਰਿਯਾਯਾ ਵੈਦਿਕੀ ਮਤਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਭਗਤੀ ਵੈਦਿਕ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਹਵਨ ਦੇ ਯਾਗ ਨਾਲ ਜੋ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੈਦਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦਰ੍ਸ਼ੇ ਚ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਚ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਂ ਚਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਕਮ੍ । ਪ੍ਰਾਸ਼ਨਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਦਾਨਂ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ਂ ਚਰੁ ਕ੍ਰਿਯਾ
ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਅਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾਲ ਭੋਗ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਪੂੜਾ ਅਤੇ ਚਰੂ ਦੀ ਰਸਮ ਵੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਇष੍ਟਿਰ੍ਧृਤਿਃ ਸੋਮਪਾਨਂ ਯਾਜ੍ਞਿਯਂ ਕਰ੍ਮ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਅਗ੍ਨਿਭੂਮ੍ਯਨਿਲਾਕਾਸ਼ ਦ੍ਯੁਤਿ ਸ਼ਂਕਰ ਭਾਸ੍ਕਰਮ੍
ਯਜਨਾ, ਢਿੱਲ, ਸੋਮ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਕਰਮ; ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਚਾਨਣ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸੂਰਜ।
ਤਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਿष੍ਣੁਦੈਵਤਮ੍ । ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੀਤਿ ਵਿਵਿਧਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਕ੍ਤਿਸ੍ਥਿਤਾ ਨृਪ
ਜੋ ਵੀ ਕੰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਕ ਭਗਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜੀ।
ਸਾਂਖ੍ਯਾਖ੍ਯਾਂ ਯੋਗਸਂਜਾਤਾਂ ਸ਼ृਣੁ ਭੂਪ ਯਥੋਦਿਤਾਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਪ੍ਰਧਾਨਾਦੀਨਿ ਸਂਖ੍ਯਯਾ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤੀ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਖਿਆ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚੌਵੀ ਤੱਤ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਰਨਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਚੇਤਨਾਨਿ ਭੋਗ੍ਯਾਨਿ ਪੁਰੁषਃ ਪਂਚਵਿਂਸ਼ਕਃ । ਚੇਤਨਃ ਸ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟੋ ਕਰ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਉਹ ਤੱਤ ਬੇਹੋਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ; ਪਚਵੀਂ ਤੱਤ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਭੋਗਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯੋਵ੍ਯਯਸ਼੍ਚੈਵ ਅਧਿष੍ਠਾਤਾ ਪ੍ਰਯੋਜਕਃ । ਪੁਰੁषੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਾਰਣਂ ਚ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪੁਰੁਸ਼ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਤਤ੍ਤ੍ਵਸਰ੍ਗੋ ਭਾਵਸਰ੍ਗੋ ਭੂਤਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਸਂਖ੍ਯਾਯਾਃ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾਯਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਖਿਆ ਵਿਚ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਵਿਧਰ੍ਮਿ ਚ । ਕਾਰਣਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ਼੍ਚੈਵ ਕਾਮਿਤ੍ਵਮਿਦਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਇਹ ਸਭ ਇੱਛਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਮਿਦਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤृਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੁਰੁषਸ੍ਯਾਪ੍ਯਕਰ੍ਤृਤਾ
ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਜੋ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਮਾਨਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ ਕਰਤਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਨਾ-ਕਰਤਾਰਾ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ।
ਅਚੇਤਨਪ੍ਰਧਾਨੇਨ ਸਮਤ੍ਵਮਿਦਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਂਤਰਂ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਮੇਵ ਚ
ਜੋ ਬੇ-ਜਾਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਸੇ ਨਾਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੱਤਵਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਰਣ-ਫਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਯਾ । ਸਂਖ੍ਯਾਤਮੁਚ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਰ੍ਵਿਜਯਾਰ੍ਥਵਿਚਿਂਤਕੈਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਕਸਦ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਹੋਣ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਾਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤਿ ਮਤ੍ਵਾਸ੍ਯ ਸਦ੍ਭਾਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਂਖ੍ਯਾਂ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾਧਿਕਂ ਚਾਪਿ ਭੂਤਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਾਲਤ, ਤੱਤ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਤੱਤ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਤੱਤ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਸਾਂਖ੍ਯੈਃ ਕृਤਾ ਭਕ੍ਤਿਰੇषਾ ਭਕ੍ਤਿਰਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੀ ਸ੍ਮृਤਾ । ਯੋਗਜਾਮਪਿ ਤੇ ਭੂਪ ਸ਼ृਣੁ ਭਕ੍ਤਿਂ ਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍
ਸਾਂਖਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇਹ ਭਗਤੀ ਆਤਮਕ ਭਗਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਭਗਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣੋ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪਰੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਧ੍ਯਾਨਵਾਨ੍ਨਿਯਤੇਂਦ੍ਰਿਯਃ । ਭੈਕ੍ਸ਼੍ਯਭਕ੍ਸ਼ਵ੍ਰਤੀ ਚਾਪਿ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹृਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਭਿਖਿਆ ਮੰਗ ਕੇ ਖਾਣ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਧਾਰਣਂ ਹृਦਯੇ ਕृਤ੍ਵਾ ਧ੍ਯਾਯਮਾਨੋ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਸੀਨਂ ਪੀਤਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸੁਲੋਚਨਮ੍
ਜੋ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨਾ ਕਰ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਦੀ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਬੈਠਿਆ, ਪੀਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ।
ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨੁਦ੍ਯੋਤਿਤਮੁਖਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੂਤ੍ਰਕਟੀਤਟਮ੍ । ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣਂ ਚਤੁਰ੍ਬਾਹੁਂ ਵਰਦਾਭਯਹਸ੍ਤਕਮ੍
ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕਮਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੂਤਰ ਹੈ, ਚਿੱਟਾ ਰੰਗ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ, ਦਾਤ ਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੱਥ।
ਯੋਗਜਾ ਮਾਨਸੀਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤਿਃ ਪਰਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਯ ਏਵਂ ਭਕ੍ਤਿਮਾਨ੍ਦੇਵਂ ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤਿਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਮਨ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਉੱਚੀ ਭਗਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇੰਝ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਭਕ੍ਤਿਃ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਾ ਵਿਵਿਧਾ ਨृਪਨਂਦਨ । ਸਾਤ੍ਵਿਕੀ ਰਾਜਸੀ ਚੈਵ ਤਾਮਸੀਭੇਦਤਸ੍ਤ੍ਵਿਮਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਭਗਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ: ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ।