ਵਾਮੇ ਚ ਸ਼ੋਭਤੇ ਵੀਰ ਹਸ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਮਹਾਪਦ੍ਮਂ ਸੁਗਂਧਾਢ੍ਯਂ ਤਸ੍ਯ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਹਸ੍ਤਗਮ੍
ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੁਗੰਧੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਾ-ਕਮਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕਮਲ ਹੈ।
ਸ਼ੋਭਮਾਨਂ ਸਦੈਵਾਸ੍ਤੇ ਸਾਯੁਧਂ ਕਮਲਸ਼੍ਰਿਯਮ੍ । ਕਂਬੁਗ੍ਰੀਵਂ ਸੁਵृਤ੍ਤਾਸ੍ਯਂ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਨਿਭੇਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਕਮਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਸੰਗੀ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ, ਚਿਹਰਾ ਸੁੰਦਰ, ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ।
ਰਾਜਮਾਨਂ ਹृषੀਕੇਸ਼ਂ ਦਸ਼ਨੈਃ ਕੁਂਦਸਂਨਿਭੈਃ । ਗੁਡਾਕੇਸ਼ਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਅਧਰੋ ਵਿਦ੍ਰੁਮਾਕृਤਿਃ
ਉਹ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਜਿਸ ਦੇ ਦੰਦ ਚੰਬੇ ਦੀ ਕਲੀ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਗੁਡਾਕੇਸ਼ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹੋਠ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲਾਲੀ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਸ਼ੋਭਤੇ ਪੁਂਡਰੀਕਾਕ੍ਸ਼ਃ ਕਿਰੀਟੇਨਾਪਿ ਭਾਸ੍ਵਤਾ । ਵਿਸ਼ਾਲੇਨਾਪਿ ਰੂਪੇਣ ਕੇਸ਼ਵਸ੍ਤੁ ਸੁਵਕ੍ਸ਼ਸਾ
ਪੁੰਡਰੀਕਾਖਸ਼ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਰੋਸ਼ਨ ਮਕੁਟ ਨਾਲ। ਕੇਸ਼ਵ, ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਛਾਤੀ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕਦਾਰ ਹੈ।
ਕੌਸ੍ਤੁਭੇਨਾਂਕਿਤੇਨੈਵ ਰਾਜਮਾਨੋ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ । ਸੂਰ੍ਯਤੇਜਃਪ੍ਰਤੀਕਾਸ਼ ਕੁਂਡਲਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਭਾਤਿ ਚ
ਜਨਾਰਦਨ, ਕੌਸਤੁਭ ਰਤਨ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ, ਮਹਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਜੋਤ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਦੋ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਹਰਿਃ ਕੇਯੂਰਕਂਕਣੈਰ੍ਹਾਰੈਰ੍ਮੌਕ੍ਤਿਕੈਰ੍ऋਕ੍ਸ਼ਸਨ੍ਨਿਭੈਃ
ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ 'ਤੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ, ਕੰਗਣ, ਹਾਰ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਪੁषਾ ਭ੍ਰਾਜਮਾਨਸ੍ਤੁ ਵਿਜਯੋ ਜਯਤਾਂ ਵਰਃ । ਭ੍ਰਾਜਤੇਸੋऽਪਿ ਗੋਵਿਂਦੋ ਹੇਮਵਰ੍ਣੇਨ ਵਾਸਸਾ
ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤ ਬੜੀ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ। ਵਿਜਯ, ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਗੋਵਿੰਦ ਵੀ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਮੁਦ੍ਰਿਕਾਭਿਸ੍ਤੁ ਯੁਕ੍ਤਾਭਿਰਂਗੁਲੀषੁ ਵਿਰਾਜਤੇ । ਸਰ੍ਵਾਯੁਧੈਃ ਸੁਸਂਪੂਰ੍ਣੈਰ੍ਦ੍ਦਿਵ੍ਯੈਰਾਭਰਣੈਰ੍ਹਰਿਃ
ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ 'ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮੁਦਰਕਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ ਹਨ। ਹਰੀ ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਤੇ ਦਿਵਯ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਵੈਨਤੇਯਸਮਾਰੂਢੋ ਲੋਕਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਜਗਤ੍ਪਤਿਃ । ਏਵਂ ਯੋ ਧ੍ਯਾਯਤੇ ਨਿਤ੍ਯਮਨਨ੍ਯਮਨਸਾ ਨਰਃ
ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰੰਤਰ, ਇਕਾਗਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—
ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਪਾਪੇਭ੍ਯੋ ਵਿष੍ਣੁਲੋਕਂ ਸ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਏਤਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਧ੍ਯਾਨਭੇਦਂ ਜਗਤ੍ਪਤੇਃ
ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਗਤਪਤੀ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
ਅਂਬਰੀष ਉਵਾਚ- ਸਾਧੁਸਾਧੁ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਲੋਕਾਨੁਗ੍ਰਹਕਾਰਕ । ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸਗੁਣਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਚ ਯਤ੍
ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਵਧੀਆ, ਵਧੀਆ, ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਦੋਵੇਂ।
ਅਧੁਨਾ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਭਕ੍ਤੇਃ ਸਾਧੁ ਕृਪਾਕਰ । ਯਾਦृਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਯੇਨ ਯਥਾ ਯਤ੍ਰ ਯਦਾ ਤਥਾ
ਹੁਣ, ਹੇ ਦਇਆਲੂ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਭਕਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸੋ: ਕਿਹੜੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੌਣ, ਕਿਵੇਂ, ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਦੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੂਤ ਉਵਾਚ- ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਾਕਰ੍ਣ੍ਯ ਨृਪੋਤ੍ਤਮਸ੍ਯ ਮੁਨਿਃ ਪ੍ਰਹृष੍ਟੋ ਨਿਜਗਾਦ ਭੂਪਮ੍ । ਸ਼ृਣੁष੍ਵ ਰਾਜਨ੍ਨਿਖਿਲਾਘਹਾਰਿਣੀਂ ਭਕ੍ਤਿਂ ਹਰੇਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਵਦਾਮਿ ਸਮ੍ਯਕ੍
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: ਸੁਣੋ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਭਕਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
ਅਥ ਭਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਿਵਿਧਾਂ ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀਮ੍ । ਵਿਵਿਧਾ ਭਕ੍ਤਿਰੁਦ੍ਦਿष੍ਟਾ ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਸਂਭਵਾ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਕਤੀ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਕਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।
ਲੌਕਿਕੀ ਵੈਦਿਕੀ ਚਾਪਿ ਭਵੇਦਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੀ ਤਥਾ । ਧ੍ਯਾਨਧਾਰਣਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵੇਦਾਨਾਂ ਸ੍ਮਰਣਂ ਹਿ ਯਤ੍
ਲੌਕਿਕ, ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਭਕਤੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਧਿਆਨ, ਧਾਰਨਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਨਾ, ਇਹੀ ਭਕਤੀ ਹੈ।
ਵਿष੍ਣੁਪ੍ਰੀਤਿਕਰੀ ਚੈषਾ ਮਾਨਸੀ ਭਕ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਮਂਤ੍ਰਵੇਦਸਮੁਚ੍ਚਾਰੈਰਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤਵਿਚਿਂਤਨੈਃ
ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਭਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਉਚਾਰਨਾ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ।
ਜਾਪ੍ਯੈਸ਼੍ਚਾਰਣ੍ਯਕੈਸ਼੍ਚੈਵ ਵਾਚਿਕੀ ਭਕ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਵ੍ਰਤੋਪਵਾਸਨਿਯਮੈਃ ਪਞ੍ਚੇਂਦ੍ਰਿਯਜਯੇਨ ਚ
ਜਪ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਹੋਏ ਭਜਨ, ਵਚਨ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਭਗਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵ੍ਰਤ, ਉਪਵਾਸ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਭਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾਯਿਕੀ ਸੈਵ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਾ ਭਕ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਿਨੀ । ਭੂषਣੈਰ੍ਹੇਮਰਤ੍ਨਾਂਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾਭਿਰ੍ਵਾਗ੍ਭਿਰੇਵ ਚ
ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਭਗਤੀ, ਜੋ ਹਰ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਗਹਣੇ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਹਣੀਆਂ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਤਿਸਰੈਃ ਸੂਤ੍ਰੈਃ ਪਾਵਕਵ੍ਯਜਨੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤੈਃ । ਨृਤ੍ਯਵਾਦਿਤ੍ਰਗੀਤੈਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਬਲ੍ਯੁਪਹਾਰਕੈਃ
ਕਪੜੇ, ਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਧਾਗੇ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਪੱਖੇ, ਝੰਡੇ, ਨੱਚਣ, ਵਾਜਾ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਭੇਟ ਤੇ ਤੋਹਫੇ ਰਾਹੀਂ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਭੋਜ੍ਯਾਨ੍ਨਪਾਨੈਸ਼੍ਚ ਯਾ ਪੂਜਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਨਰੈਃ । ਨਾਰਾਯਣਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਭਕ੍ਤਿਃ ਸਾ ਲੌਕਿਕੀ ਮਤਾ
ਜੋ ਪੂਜਾ ਲੋਕ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਅਨਾਜ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨਾਰਾਇਣ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਲੋਕਿਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਯਿਕੀ ਸੈਵ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਾ ਭਕ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਿਕੀ । ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਜਾਪ੍ਯਾਨਿ ਸਂਹਿਤਾਧ੍ਯਯਨਾਨਿ ਚ
ਜੋ ਭਗਤੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਉਚਾਰਨਾ ਅਤੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਠ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਕ੍ਰਿਯਂਤੇ ਵਿष੍ਣੁਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਸਾ ਭਕ੍ਤਿਰ੍ਵੈਦਿਕੋਚ੍ਯਤੇ । ਵੇਦਮਂਤ੍ਰਹਵਿਰ੍ਯਾਗੈਃ ਕ੍ਰਿਯਾਯਾ ਵੈਦਿਕੀ ਮਤਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਭਗਤੀ ਵੈਦਿਕ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਹਵਨ ਦੇ ਯਾਗ ਨਾਲ ਜੋ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੈਦਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦਰ੍ਸ਼ੇ ਚ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਚ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਂ ਚਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਕਮ੍ । ਪ੍ਰਾਸ਼ਨਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਦਾਨਂ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ਂ ਚਰੁ ਕ੍ਰਿਯਾ
ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਅਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾਲ ਭੋਗ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਪੂੜਾ ਅਤੇ ਚਰੂ ਦੀ ਰਸਮ ਵੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਇष੍ਟਿਰ੍ਧृਤਿਃ ਸੋਮਪਾਨਂ ਯਾਜ੍ਞਿਯਂ ਕਰ੍ਮ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਅਗ੍ਨਿਭੂਮ੍ਯਨਿਲਾਕਾਸ਼ ਦ੍ਯੁਤਿ ਸ਼ਂਕਰ ਭਾਸ੍ਕਰਮ੍
ਯਜਨਾ, ਢਿੱਲ, ਸੋਮ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਕਰਮ; ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਚਾਨਣ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸੂਰਜ।
ਤਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਿष੍ਣੁਦੈਵਤਮ੍ । ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੀਤਿ ਵਿਵਿਧਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭਕ੍ਤਿਸ੍ਥਿਤਾ ਨृਪ
ਜੋ ਵੀ ਕੰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਕ ਭਗਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜੀ।
ਸਾਂਖ੍ਯਾਖ੍ਯਾਂ ਯੋਗਸਂਜਾਤਾਂ ਸ਼ृਣੁ ਭੂਪ ਯਥੋਦਿਤਾਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਪ੍ਰਧਾਨਾਦੀਨਿ ਸਂਖ੍ਯਯਾ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤੀ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਖਿਆ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚੌਵੀ ਤੱਤ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਰਨਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਚੇਤਨਾਨਿ ਭੋਗ੍ਯਾਨਿ ਪੁਰੁषਃ ਪਂਚਵਿਂਸ਼ਕਃ । ਚੇਤਨਃ ਸ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟੋ ਕਰ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਉਹ ਤੱਤ ਬੇਹੋਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ; ਪਚਵੀਂ ਤੱਤ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਭੋਗਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯੋਵ੍ਯਯਸ਼੍ਚੈਵ ਅਧਿष੍ਠਾਤਾ ਪ੍ਰਯੋਜਕਃ । ਪੁਰੁषੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਾਰਣਂ ਚ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪੁਰੁਸ਼ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਤਤ੍ਤ੍ਵਸਰ੍ਗੋ ਭਾਵਸਰ੍ਗੋ ਭੂਤਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਸਂਖ੍ਯਾਯਾਃ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾਯਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਖਿਆ ਵਿਚ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਵਿਧਰ੍ਮਿ ਚ । ਕਾਰਣਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ਼੍ਚੈਵ ਕਾਮਿਤ੍ਵਮਿਦਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਇਹ ਸਭ ਇੱਛਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।