ਸੁਮਦ ਉਵਾਚ। ਕਚ੍ਚਿਦਾਸ੍ਤੇ ਸੁਖਂ ਰਾਮਃ ਸਰ੍ਵਲੋਕਸ਼ਿਰੋਮਣਿਃ । ਭਕ੍ਤਰਕ੍ਸ਼ਾਵਤਾਰੋऽਯਂ ਮਮਾਨੁਗ੍ਰਹਕਾਰਕਃ
ਸੁਮਦਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਰਾਮ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਕੀ ਠੀਕ ਹੈ? ਉਹ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਵਤਾਰ ਹੈ।
ਧਨ੍ਯਾ ਲੋਕਾ ਇਮੇ ਪੁਰ੍ਯਾਂ ਰਘੁਨਾਥਮੁਖਾਂਬੁਜਮ੍ । ਯੇ ਪਿਬਂਤ੍ਯਨਿਸ਼ਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ਿਪੁਟਕੈਃ ਪਰਿਮੋਦਿਤਾਃ
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤੱਕਦੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਰ੍ਥਜਾਤਂ ਮਦੀਯਂ ਚ ਨਿਤਰਾਂ ਪੁਰੁषਰ੍षਭ । ਕृਤਾਰ੍ਥਂ ਕੁਲਭੂਮ੍ਯਾਦਿ ਵਸ੍ਤੁਜਾਤਂ ਮਹਾਮਤੇ
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਮੇਰੇ ਘਰ-ਵੰਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਆਦਿ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਕਾਮਾਕ੍ਸ਼ਯਾ ਪ੍ਰਸਾਦੋ ਮੇ ਕृਤਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦਯਾਰ੍ਦ੍ਰਯਾ । ਰਘੁਨਾਥਮੁਖਾਂਭੋਜਂ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯੇਦ੍ਯ ਸਕੁਟੁਂਬਕਃ
ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਕੇ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਅੱਜ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਸਕੇ।
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਵਤਿ ਵੀਰੇ ਤੁ ਸੁਮਦੇ ਪਾਰ੍ਥਿਵੋਤ੍ਤਮੇ । ਸਰ੍ਵਂ ਤਤ੍ਕਥਯਾਮਾਸ ਰਘੁਨਾਥਗੁਣੋਦਯਮ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਬੀਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਰਾਜਾ ਸੁਮਦ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਸ ਦਿਤੀਆਂ।
ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਂ ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥਿਤ੍ਯ ਰਘੁਨਾਥਾਨੁਜਃ ਪਰਮ੍ । ਗਂਤੁਂ ਚਕਾਰ ਧਿषਣਾਂ ਰਾਜ੍ਞਾ ਸਹ ਮਹਾਮਤਿਃ
ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਰਹਿ ਕੇ, ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਸੀ, ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸੁਮਦਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪੁਤ੍ਰਂ ਰਾਜ੍ਯੇऽਭ੍ਯषੇਚਯਤ੍ । ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨੇਨ ਮਹਾਰਾਜ੍ਞਾ ਪੁष੍ਕਲੇਨਾਨੁਮੋਦਿਤਃ
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਸੁਮਦ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਪੁਸ਼ਕਲ ਨੇ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।
ਵਾਸਾਂਸਿ ਬਹੁਰਤ੍ਨਾਨਿ ਧਨਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ । ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਸੇਵਕੇਭ੍ਯੋऽਸੌ ਪ੍ਰਾਦਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਮਹਾਮਤਿਃ
ਉਸ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਨੇ ਉਥੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੱਪੜੇ, ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦਿੱਤੀ।
ਤਤੋ ਗਮਨਮਾਰੇਭੇ ਮਂਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਬਹੁਵਿਤ੍ਤਮੈਃ । ਪਤ੍ਤਿਭਿਰ੍ਵਾਜਿਭਿਰ੍ਨਾਗੈਃ ਸਦਸ਼੍ਵੈਰਥ ਕੋਟਿਭਿਃ
ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੌਲਤ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਚੰਗੀਆਂ ਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਃ ਸਹਿਤਸ੍ਤੇਨ ਸੁਮਦੇਨ ਧਨੁਰ੍ਭृਤਾ । ਜਗਾਮ ਮਾਰ੍ਗੇ ਵਿਹਸਨ੍ਰਘੁਨਾਥਪ੍ਰਤਾਪਭृਤ੍
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਸੁਮਦ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਰਸਤੇ ਤੇ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਉਚਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਤੁਰ ਪਿਆ।
ਪਯੋष੍ਣੀਤੀਰਮਾਸਾਦ੍ਯ ਜਗਾਮ ਸ ਹਯੋਤ੍ਤਮਃ । ਪृष੍ਠਤੋऽਨੁਯਯੁਃ ਸਰ੍ਵੇ ਯੋਧਾ ਵੈ ਹਯਰਕ੍ਸ਼ਿਣਃ
ਪਯੋਸ਼ਣੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਘੋੜਾ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ, ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਰੇ ਯੋਧੇ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਚਲੇ।
ਆਸ਼੍ਰਮਾਨ੍ਵਿਵਿਧਾਨ੍ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨृषੀਣਾਂ ਸੁਤਪੋਭृਤਾਮ੍ । ਤਤ੍ਰਤਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ृਣ੍ਵਾਨੋ ਰਘੁਨਾਥਗੁਣੋਦਯਮ੍
ਉਹ ਉਥੇ ਵੱਡੇ ਤਪੱਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖਦਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਸੁਣਦਾ ਗਿਆ।
ਏष ਧੀਮਾਨ੍ਹਰਿਰ੍ਯਾਤਿ ਹਰਿਣਾ ਪਰਿਰਕ੍ਸ਼ਿਤਃ । ਹਰਿਭਿਰ੍ਹਰਿਭਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਹਰਿਵਰ੍ਯਾਨੁਗੈਰ੍ਮੁਹੁਃ
ਇਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹਰੀ, ਹਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਦਰਾਂ, ਹਰੀ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਸ਼ृਣ੍ਵਞ੍ਛੁਭਾ ਵਾਚੋ ਮੁਨੀਨਾਂ ਪਰਿਤਃ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਤੁਤੋष ਭਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕਲਿਤਚਿਤ੍ਤਵृਤ੍ਤਿਭृਤਾਂ ਮਹਾਨ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਲਮਈ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਚਲਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਦਦਰ੍ਸ਼ ਚਾਸ਼੍ਰਮਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਜਨਜਂਤੁਸਮਾਕੁਲਮ੍ । ਵੇਦਧ੍ਵਨਿਹਤਾਸ਼ੇषਾ ਮਂਗਲਂ ਸ਼ृਣ੍ਵਤਾਂ ਨृਣਾਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਾਰੀ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।
ਅਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਹਵਿਰ੍ਧੂਮ ਪਵਿਤ੍ਰਿਤਨਭੋਖਿਲਮ੍ । ਮੁਨਿਵਰ੍ਯਕृਤਾਨੇਕ ਯਾਗਯੂਪਸੁਸ਼ੋਭਿਤਮ੍
ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਅੱਗੀਆਂ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਧੂੰਏਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਅਸਮਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਥਾਂ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਕਈ ਯੱਗ ਦੇ ਥਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ।
ਯਤ੍ਰ ਗਾਵਸ੍ਤੁ ਹਰਿਣਾ ਪਾਲ੍ਯਂਤੇ ਪਾਲਨੋਚਿਤਾਃ । ਮੂषਕਾ ਨ ਖਨਂਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਬਿਡਾਲਸ੍ਯ ਭਯਾਦ੍ਬਿਲਮ੍
ਉਥੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਂਦਰ ਵਲੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਚੂਹੇ ਇੱਥੇ ਬਿੱਲ ਨਹੀਂ ਖੋਦਦੇ, ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ।
ਮਯੂਰੈਰ੍ਨਕੁਲੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਕ੍ਰੀਡਂਤਿ ਫਣਿਨੋਨਿਸ਼ਮ੍ । ਗਜੈਃ ਸਿਂਹੈਰ੍ਨਿਤ੍ਯਮਤ੍ਰ ਸ੍ਥੀਯਤੇ ਮਿਤ੍ਰਤਾਂ ਗਤੈਃ
ਉਥੇ ਮੋਰ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਰਾਤ ਦਿਨ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹਨ; ਹਾਥੀ ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਇੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਏਣਾਸ੍ਤਤ੍ਰਤ੍ਯ ਨੀਵਾਰਭਕ੍ਸ਼ਣੇषੁ ਕृਤਾਦਰਾਃ । ਨ ਭਯਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਕਾਲਾਦ੍ਰਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ਮੁਨਿਵृਂਦਕੈਃ
ਉਥੇ ਕਾਲੀਆਂ (ਹਿਰਣ) ਜੰਗਲੀ ਚੌਲ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ।
ਗਾਵਃ ਕੁਂਭਸਮੋਧਸ੍ਕਾ ਨਂਦਿਨੀ ਸਮਵਿਗ੍ਰਹਾਃ । ਕੁਰ੍ਵਂਤਿ ਚਰਣੋਤ੍ਥੇਨ ਰਜਸੇਲਾਂ ਪਵਿਤ੍ਰਿਤਾਮ੍
ਉਥੇ ਗਾਂਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥਣ ਘੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਜਸੇ ਨੰਦਿਨੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮੁਨਿਵਰ੍ਯਾਃ ਸਮਿਤ੍ਪਾਣਿ ਪਦ੍ਮੈਰ੍ਧਰ੍ਮਕ੍ਰਿਯੋਚਿਤਾਮ੍ । ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛਸੁਮਤਿਂ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਂ ਰਾਮ ਮਂਤ੍ਰਿਣਮ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਦੀ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਕੰਵਲ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੁਮਤੀ ਜੋ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਜਾਣਦਾ ਮੰਤਰੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ।
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨ ਉਵਾਚ। ਸੁਮਤੇ ਕਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਮੁਨੇਰ੍ਭਾਤਿ ਪੁਰੋਗਤਮ੍ । ਨਿਰ੍ਵੈਰਿਜਂਤੁ ਸਂਸੇਵ੍ਯਂ ਮੁਨਿਵृਂਦਸਮਾਕੁਲਮ੍
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਸੁਮਤੀ, ਇਹ ਅੱਗੇ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਆਸ਼ਰਮ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੈਰ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵ ਆ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ?
ਸ਼੍ਰੋष੍ਯਾਮਿ ਮੁਨਿਵਾਰ੍ਤਾਂ ਚ ਵਿਦਧਾਮਿ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾਮ੍ । ਨਿਜਂ ਵਪੁਸ੍ਤਦੀਯਾਭਿਰ੍ਵਾਰ੍ਤਾਭਿਰ੍ਵਰ੍ਣਨਾਦਿਭਿਃ
ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਰਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਵਰਣਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਦੱਸਾਂ।
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮਹਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਕਥਯਾਮਾਸ ਸਚਿਵੋ ਰਘੁਨਾਥਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ
ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਇਹ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਸੁਮਤਿਰੁਵਾਚ। ਚ੍ਯਵਨਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਹਾਤਾਪਸਸ਼ੋਭਿਤਮ੍ । ਨਿਰ੍ਵੈਰਿਜਂਤੁਸਂਕੀਰ੍ਣਂ ਮੁਨਿਪਤ੍ਨੀਭਿਰਾਵृਤਮ੍
ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਹ ਆਸ਼ਰਮ ਚ੍ਯਵਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਤਪ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੈਰ-ਰਹਿਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਨੇੜੇ ਹਨ।
ਯੋऽਸੌ ਮਹਾਮੁਨਿਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਵੈਦ੍ਯਯੋਰ੍ਭਾਗਮਾਦਧਾਤ੍ । ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਮਹਾਯਜ੍ਞੇ ਸ਼ਕ੍ਰਮਾਨਵਿਭੇਦਨਃ
ਇਹ ਉਹੀ ਵੱਡਾ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਵਰਗ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਵੰਡਿਆ ਸੀ, ਸਵਯੰਭੂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਮਹਾਮੁਨੇਃ ਪ੍ਰਭਾਵੋऽਯਂ ਨ ਕੇਨਾਪਿ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ । ਤਪੋਬਲਸਮृਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵੇਦਮੂਰ੍ਤਿਧਰਸ੍ਯ ਹ
ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿਸੇ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਉਹ ਤਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰੂਪਧਾਰੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਮਾਨੁਜੋ ਵਾਰ੍ਤਾਂ ਚ੍ਯਵਨਸ੍ਯ ਮਹਾਮੁਨੇਃ । ਸਰ੍ਵਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਸੁਮਤਿਂ ਸ਼ਕ੍ਰਮਾਨਾਦਿਭਂਜਨਮ੍
ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ ਚ੍ਯਵਨ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਨੇ ਸੁਮਤੀ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਪੁੱਛ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋੜਿਆ ਸੀ।
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨ ਉਵਾਚ। ਕਦਾਸੌ ਦਸ੍ਰਯੋਰ੍ਭਾਗਂ ਚਕਾਰ ਸੁਰਪਂਕ੍ਤਿषੁ । ਕਿਂ ਕृਤਂ ਦੇਵਰਾਜੇਨ ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵ ਮਹਾਮਖੇ
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਕਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਸਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ? ਤੇ ਸਵਯੰਭੂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਸੀ?
ਸੁਮਤਿਰੁਵਾਚ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਂਸ਼ੇऽਤਿਵਿਖ੍ਯਾਤੋ ਮੁਨਿਰ੍ਭृਗੁਰਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਃ । ਕਦਾਚਿਦ੍ਗਤਵਾਨ੍ਸਾਯਂ ਸਮਿਦਾਹਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿ
ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਰਿਸ਼ੀ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨਾਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਉਹ ਹਵਨ ਦੀ ਲੱਕੜ ਲੈਣ ਗਿਆ।