ਸ਼ੌਨਕ ਉਵਾਚ- ਸਮੁਦ੍ਰਮਥਨਂ ਸੂਤ ਪੁਰਾ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ਕृਤਂ ਗੁਰੋ
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਸੂਤ ਜੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਣ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ?
ਸੂਤ ਉਵਾਚ- ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਵਚ੍ਮਿ ਸਮਾਸੇਨ ਸਿਂਧੋਰ੍ਮਥਨਕਾਰਣਮ੍
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਮਹਾਤਪਾ ਮਹਾਤੇਜਾ ਦੁਰ੍ਵਾਸਾ ਈਸ਼੍ਵਰਾਂਸ਼ਜਃ
ਮਹਾਨ ਤਪਸੀ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਦੁਰਵਾਸਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਸੀ—
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਦਦਰ੍ਸ਼ ਕਾਲੇ ਤਂ ਗਜਾਰੂਢਂv ਸ਼ਚੀਪਤਿਮ੍
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਚੀ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਦੇਖਿਆ।
ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਤਾਂ ਸ੍ਰਜਂ ਚੇਂਦ੍ਰੋ ਵਿਨ੍ਯਸ੍ਯ ਗਜਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ ।। ਦੇਵਰਾਟ੍ਪ੍ਰਯਯੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਸਸੈਨ੍ਯੋ ਨਂਦਨਂ ਪ੍ਰਤਿ
ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਉਹ ਮਾਲਾ ਲੈ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਨੰਦਨ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
ਹਸ੍ਤੀ ਚਾਦਾਯ ਤਾਂ ਮਾਲਾਂ ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤੁ ਧਰਣੀਤਲੇ
ਪਰ ਹਾਥੀ ਨੇ ਉਹ ਮਾਲਾ ਲੈ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।
ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੈਕਸ਼੍ਰਿਯਾਯੁਕ੍ਤੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਮਵਮਨ੍ਯਸੇ
ਤੂੰ ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਹੈ—
ਤਤਃ ਸ਼ਕ੍ਰੋ ਜਗਾਮਾਸ਼ੁ ਸੁਪ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਪੁਰਂ ਪੁਨਃ
ਫਿਰ ਸ਼ਕਰ ਨੇ ਜਲਦੀ ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਨष੍ਟਮਂਤਰ੍ਦ੍ਧਾਨਵਤ੍ਯਾਂ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯਾਂ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਲੁਕ ਗਈ, ਤਿੰਨੋ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਗੁਆਚ ਗਏ।
ਨ ਵਵਰ੍षੁਰ੍ਵਾਰਿਵਾਹਾਃ ਸ਼ੁष੍ਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਜਲਾਸ਼ਯਾਃ
ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਵਰਸਾਇਆ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵੀ ਸੁੱਕ ਗਏ।
ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਰ੍ਦਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸਨ੍ਨਿਧਿਂ ਯਯੁਃ
ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੰਗ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
ਦੇਵਾਨਾਂ ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਧਾਤਾ ਦੇਵਗਣੈਃ ਸਹ
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਾਤਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ,
ਵਿष੍ਣੁਂ ਸਮਰ੍ਚਯਾਮਾਸ ਕ੍ਸ਼ੀਰਾਬ੍ਧੇਰੁਤ੍ਤਰੇ ਤਟੇ
ਕ੍ਰੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨੋ ਭਗਵਾਨ੍ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਦਿਵੌਕਸਾਮ੍
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ, ਸਾਰੇ ਅਕਾਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ,
ਪੀਤਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚਤੁਰ੍ਬਾਹੁਂ ਸ਼ਂਖਚਕ੍ਰਗਦਾਧਰਮ੍
ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ, ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
ਵਿष੍ਣੁਂ ਭਵੋਦਧੇਃ ਪੋਤਂ ਵਨਮਾਲਾਵਿਭੂषਿਤਮ੍
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਵਾਲਾ ਨੌਕਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਤੁष੍ਟੁਵੁਰ੍ਜਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਮਸ਼੍ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਨਿਰਂਤਰਮ੍ ਵਰਦੋऽਸ੍ਮਿ ਤਦ੍ਵਦਤ ਵੋ ਦਦਾਮਿ ਚ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੈਕਾਰਾ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। 'ਮੈਂ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਜੋ ਮੰਗਣਾ ਹੈ, ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ।'
ਦੇਵਾ ਊਚੁਃ- ਕृਪਾਲੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਾਪੇਨ ਸਂਪਦ੍ਧੀਨਂ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਦਇਆਲੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।'
ਰਕ੍ਸ਼ ਸਰ੍ਵਾਨਿਮਾਁਲ੍ਲੋਕਾਨ੍ਯਾਤਾਃ ਸ੍ਮ ਸ਼ਰਣਂ ਤਵ ।। ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ- ਇਂਦਿਰਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਾਪੇਨ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ਦ੍ਧਾਨਂ ਗਤਾ ਸੁਰਾਃ
'ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਆਸਰੇ ਆਏ ਹਾਂ।' ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਇੰਦਰਾ ਲੁਕ ਗਈ ਹੈ।'
ਯਸ੍ਯਾਃ ਕਟਾਕ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰੇਣ ਜਗਦੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਸਂਯੁਤਮ੍
ਉਸ ਦੇ ਸਿਰਫ ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਂਦਰਂ ਘਰ੍ਘਰਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਪਰਾਜੇਨ ਵੇष੍ਟਿਤਮ੍
ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਘੁੰਮਾਓ ਤੇ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰੋ।
ਤਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ਜਗਨ੍ਮਾਤਾ ਚ ਭੋਃ ਸੁਰਾਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ, ਜਨਮ ਲਵੇਗੀ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ।
ਧਾਰਯਾਮ੍ਯਹਮੇਵਾਦ੍ਰਿਂ ਕੂਰ੍ਮਰੂਪੇਣ ਸਰ੍ਵਤਃ ਜਗ੍ਮੁਃ ਸੁਰਾਸੁਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਮੁਦ੍ਰਮਥਨਂ ਦ੍ਵਿਜ
ਮੈਂ ਖੁਦ ਕੂੜਮ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਥੰਮਾਂਗਾ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ, ਹੇ ਦੁਜਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ।
ਸੂਤ ਉਵਾਚ- ਤਤੋऽਮਰਗਣਾਸ੍ਤੇ ਚ ਸਗਂਧਰ੍ਵਾਃ ਸਦਾਨਵਾ । ਉਤ੍ਪਾਟ੍ਯ ਮਂਦਰਂ ਸ਼ੈਲਂ ਚਿਕ੍ਸ਼ਿਪੁਃ ਪਯਸਾਂ ਨਿਧੌ
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਫਿਰ ਉਹ ਅਮਰ ਲੋਕ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ, ਦੂਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
ਤਤਃ ਸਨਾਤਨਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਦਯਾਲੁਰ੍ਜਗਦੀਸ਼੍ਵਰਃ । ਅਧਾਰਯਦ੍ਗਿਰੇਰ੍ਮੂਲਂ ਕੂਰ੍ਮਰੂਪੇਣ ਪृष੍ਠਤਃ
ਫਿਰ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਕੂੜਮ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਹਾੜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੇਠਾਂ ਥੰਮ ਲਿਆ।
ਅਨਂਤਂ ਤਤ੍ਰ ਸਂਵੇष੍ਟ੍ਯ ਮਮਂਥੁਰ੍ਦੁਗ੍ਧਸਾਗਰਮ੍ । ਏਕਾਦਸ਼੍ਯਾਂ ਮਥ੍ਯਮਾਨੇ ਚੋਦ੍ਭੂਤਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦ੍ਵਿਜ
ਉਥੇ, ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੂਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥਿਆ। ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਮਥਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਹਿਲੀ ਵਸਤੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਹੇ ਦੁਜਾ।
ਕਾਲਕੂਟਵਿषਂ ਤੇ ਤੁ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਦੁਦ੍ਰੁਵੁਃ । ਤਤਸ੍ਤਾਨ੍ਵਿਦ੍ਰੁਤਾਨ੍ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼ਂਕਰਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਵਾਨਿਦਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਭ ਨੇ ਕਾਲਕੂਟ ਜ਼ਹਰ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ।
ਭੋਭੋऽਮਰਗਣਾ ਯੂਯਂ ਵਿषਂ ਕੁਰੁਤਮਾਦਰਮ੍ । ਵਾਰਯਿष੍ਯਾਮ੍ਯਹਂ ਤੂਰ੍ਣਂ ਕਾਲਕੂਟਂ ਮਹਾਵਿषਮ੍
ਓ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਜ਼ਹਰ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਵੇਖੋ। ਮੈਂ ਕਾਲਕੂਟ ਵੱਡਾ ਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਜ਼ਹਰ ਤੁਰੰਤ ਰੋਕ ਲਵਾਂਗਾ।
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪਾਰ੍ਵਤੀਨਾਥੋ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਨਾਰਾਯਣਂ ਹृਦਿ । ਮਹਾਮਂਤ੍ਰਂ ਸਮੁਚ੍ਚਾਰ੍ਯ ਵਿषਮਾਦਦ੍ਭਯਂਕਰਮ੍
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਵੱਡਾ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਡਰਾਉਣਾ ਜ਼ਹਰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ।
ਮਹਾਮਂਤ੍ਰਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਵਿषਂ ਜੀਰ੍ਣਂ ਗਤਂ ਮਹਤ੍ । ਅਚ੍ਯੁਤਾਨਂਤਗੋਵਿਂਦ ਇਤਿ ਨਾਮਤ੍ਰਯਂ ਹਰੇਃ
ਵੱਡੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਵੱਡਾ ਜ਼ਹਰ ਪਚ ਗਿਆ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਰੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਾਮ—ਅਚ੍ਯੁਤ, ਅਨੰਤ, ਗੋਵਿੰਦ—