ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਾਨਿਚਾਂਭਾਂਸਿਗਂਧਮਾਤ੍ਰਂਸਸਰ੍ਜਿਰੇ । ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਤਾ ਮਹੀ ਚੇਯਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਗੁਣਾਧਿਕਾ
ਉਹ ਤੱਤ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਗੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਜਨਮੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
ਸਸਂਘਾਤੋ ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਗਂਧੋ ਗੁਣੋ ਮਤਃ । ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਤੇਨ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਕਠ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਗੁਣ ਸੁਗੰਧ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਹਰ ਇਕ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤੱਤ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣ੍ਯਵਿਸ਼ੇषਾਣਿ ਵਿਸ਼ੇषਾਃ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਪਰਾਃ । ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਰ੍ਗੋਯਮਹਂਕਾਰਾਤ੍ਤੁ ਤਾਮਸਾਤ੍
ਤੱਤ ਬਿਨਾ ਵੱਖਰੇ ਹਨ; ਵੱਖਰੇ ਤੱਤ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤਾਮਸੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕੀਰ੍ਤਿਤਸ੍ਤੁ ਸਮਾਸੇਨ ਮੁਨਿਵਰ੍ਯਾਸ੍ਤਪੋਧਨਾਃ । ਤੈਜਸਾਨੀਂਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਾਹੁਰ੍ਦੇਵਾ ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਦਸ਼
ਸੰਤੋਖੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਹਨ ਤੇ ਵੈਕਾਰਿਕ ਭਾਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਏਕਾਦਸ਼ਂ ਮਨਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਿਂਤਕੈਃ । ਜ੍ਞਾਨੇਂਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਂਚਾਤ੍ਰ ਪਂਚਕਰ੍ਮੇਂਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ
ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਗਿਆਰਵੀਂ ਇੰਦ੍ਰੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ।
ਤਾਨਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੇषਾਂ ਚ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕੁਲਪਾਵਨਾਃ । ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾ ਨਾਸਿਕਾ ਚੈਵ ਪਂਚਮੀ
ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਵੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ: ਸੁਣਨਾ, ਛੂਹਣਾ, ਵੇਖਣਾ, ਚੱਖਣਾ, ਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਸੁੰਘਣਾ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਜ੍ਞਾਨਸਿਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਬੁਦ੍ਧਿਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਪਂਚ ਵੈ । ਪਾਯੂਪਸ੍ਥਂ ਹਸ੍ਤਪਾਦੌ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ਵਾਕ੍ਚਪਂਚਮੀ
ਇਹ ਪੰਜ, ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਦੇ ਗਿਆਨ ਲਈ ਹਨ; ਪਾਖਾਨਾ, ਜਨਨ ਅੰਗ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਬੋਲੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਵਿਸਰ੍ਗਾਨਂਦਨਾਦਾਨਗਤ੍ਯੁਕ੍ਤਿਕਰ੍ਮਤਤ੍ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਆਕਾਸ਼ਵਾਯੁਤੇਜਾਂਸਿ ਸਲਿਲਂ ਪृਥਿਵੀ ਤਥਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿਸਰਜਨ, ਆਨੰਦ, ਲੈਣਾ, ਚਲਣਾ ਤੇ ਬੋਲਣਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵੀ।
ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਣੈਰ੍ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰੈਃ । ਨਾਨਾਵੀਰ੍ਯਾਃ ਪृਥਗ੍ਭੂਤਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇ ਸਂਹਤਿਂ ਵਿਨਾ
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਇਹ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਹਰ ਇਕ ਅਗਲੇ ਵਿਚ ਹੋਰ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ।
ਨਾਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ੍ਰष੍ਟੁਮਸਮਾਗਤ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ । ਸਮੇਤ੍ਯਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਂਯੋਗਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮਥਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍
ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠ ਹੋਏ ਬਿਨਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਫਿਰ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਕੇ—
ਏਕਸਂਘਾਸ੍ਸਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਯੈਕ੍ਯਮਸ਼ੇषਤਃ । ਪੁਰੁषਾਧਿष੍ਠਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨੁਗ੍ਰਹੇਣ ਚ
ਇਕਠ ਹੋ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਇਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪੁਰਖ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ—
ਮਹਦਾਦਯੋ ਵਿਸ਼ੇषਾਂਤਾ ਅਂਡਮੁਤ੍ਪਾਦਯਂਤਿ ਤੇ । ਤਤ੍ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਿਵृਦ੍ਧਂ ਤੁ ਜਲਬੁਦ੍ਬੁਦਵਤ੍ਸਦਾ
ਮਹਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਲੱਖਣ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅੰਡਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ, ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬੁੱਲੇ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਭੂਤੇਭ੍ਯੋਂਡਂ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾ ਵृਦ੍ਧਂ ਤਦੁਦਕੇਸ਼ਯਮ੍ । ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਃ ਸ੍ਥਾਨਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਅੰਡਾ ਵਧਿਆ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰਾਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪੋਸੌ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਂ ਸਮਾਸ੍ਥਾਯ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ
ਉਥੇ, ਅਵਿਆਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਮਹਾਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ੍ਵੇਦਜਾਂਡਮਭੂਤ੍ਤਸ੍ਯ ਜਰਾਯੁਸ਼੍ਚ ਮਹੀਧਰਾਃ । ਗਰ੍ਭੋਦਕਂ ਸਮੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਭੂਨ੍ਮਹਦਾਤ੍ਮਨਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਅੰਡਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਤੇ ਜਰਾਯੂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਹੇ ਪਹਾੜ; ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਗਰਭ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਸਾਦ੍ਰਿਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਸਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਲੋਕਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਂਡੇਭਵਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਦੇਵਾਸੁਰਮਾਨੁषਮ੍
ਪਹਾੜਾਂ, ਟਾਪੂਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ; ਉਸ ਅੰਡੇ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ—ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ।
ਅਨਾਦਿਨਿਧਨਸ੍ਯੈਵ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਨਾਭੇਃ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਯਤ੍ਪਦ੍ਮਂ ਤਦ੍ਧੈਮਮਂਡਮਭੂਚ੍ਛ੍ਰੀਕੇਸ਼ਵੇਚ੍ਛਯਾ
ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਇਕ ਕਮਲ ਉੱਗਿਆ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਦਾ ਗੋਲ ਮੰਡਲ ਸ਼੍ਰੀਕੇਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ।
ਰਜੋਗੁਣਧਰੋ ਦੇਵਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਹਰਿਃ ਪਰਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਂਸਮਾਸ੍ਥਾਯ ਜਗਤ੍ਸ੍ਰष੍ਟੁਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹਰੀ, ਜੋ ਰਜੋ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸृष੍ਟਂ ਚ ਪਾਤ੍ਯਨੁਯੁਗਂ ਯਾਵਤ੍ਕਲ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪਨਾ । ਨਾਰਸਿਂਹਾਦਿਰੂਪੇਣ ਰੁਦ੍ਰਰੁਪੇਣ ਸਂਹਰੇਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ; ਫਿਰ ਨਰਸਿੰਘ ਜਾਂ ਰੁਦਰ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਂ ਵਿਸृਜਨ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਜਗਤ੍ਸਮਸ੍ਤਂ ਪਰਿਪਾਤੁਮਿਚ੍ਛਨ੍ । ਰਾਮਾਦਿਰੂਪਂ ਸ ਤੁ ਗृਹ੍ਯ ਯਾਤਿ ਬਭੂਵ ਰੁਦ੍ਰੋ ਜਗਦੇਤਦਤ੍ਤੁਮ੍
ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਰਾਮ ਆਦਿ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਰੁਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ऋषਯ ਊਚੁਃ-। ਨਦੀਨਾਂ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਚ ਨਾਮਧੇਯਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਤਥਾ ਜਨਪਦਾਨਾਂ ਚ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਭੂਮਿਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਾਨੂੰ ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਦੱਸੋ।
ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਃ ਕਿਲ ਸਰ੍ਵਤਃ । ਨਿਖਿਲੇਨ ਸਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਕਾਨਨਾਨਿ ਚ ਸਤ੍ਤਮ
ਤੇ, ਮਾਪ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਚੌੜਾਈ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੱਸੋ, ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ।
ਸੂਤ ਉਵਾਚ-। ਪਂਚੇਮਾਨਿ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਸਂਗ੍ਰਹਾਤ੍ । ਜਗਤੀਸ੍ਥਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਮਾਨ੍ਯਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ
ਸੂਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ ਵਾਲੋ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਭੂਮਿਰਾਪਸ੍ਤਥਾ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਰਾਕਾਸ਼ਮੇਵ ਚ । ਗੁਣੋਤ੍ਤਰਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਤੇषਾਂ ਭੂਮਿਃ ਪ੍ਰਧਾਨਤਃ
ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਉੱਤਮ ਹਨ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਰਸੋ ਗਂਧਸ਼੍ਚ ਪਂਚਮਃ । ਭੂਮੇਰੇਤੇਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ऋषਿਭਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਵੇਦਿਭਿਃ
ਧੁਨ, ਛੂਹ, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਗੰਧ—ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ।
ਚਤ੍ਵਾਰੋਪ੍ਸੁਗੁਣਾ ਵਿਪ੍ਰਾ ਗਂਧਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਤੇਜਸੋਥ ਗੁਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਚਾਰ ਗੁਣ ਹਨ, ਪਰ ਸੁਗੰਧ ਨਹੀਂ; ਧੁਨ, ਛੂਹ ਅਤੇ ਰੂਪ—ਇਹ ਅੱਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ।
ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਵਾਯੋਸ੍ਤੁ ਆਕਾਸ਼ੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਏਵ ਚ । ਏਤੇ ਪਂਚ ਗੁਣਾ ਵਿਪ੍ਰਾ ਮਹਾਭੂਤੇषੁ ਪਂਚਸੁ
ਧੁਨ ਤੇ ਛੂਹ ਹਵਾ ਦੇ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਹ ਪੰਜ ਗੁਣ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਹਨ।
ਵਰ੍ਤਂਤੇ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇषੁ ਯੇषੁ ਭੂਤਾਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਃ । ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਂਤੇ ਸਾਮ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਵੈ ਤਦਾ
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਤੱਤ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਧਦੇ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਰਥਕਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਤੁ ਵਿषਮੀਭਾਵਮਾਵਿਸ਼ਂਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਤਦਾ ਦੇਹੈਰ੍ਦੇਹਵਂਤੋ ਵ੍ਯਤਿਰੋਹਂਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਅਸਮਝ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਇਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਵਿਚ ਜਾ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਆਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਵਿਨਸ਼੍ਯਂਤਿ ਜਾਯਂਤੇ ਚਾਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਪਰਿਮੇਯਾਣਿ ਤਦੇषਾਂ ਰੂਪਮੈਸ਼੍ਵਰਮ੍
ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ਼ਵਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ।