ਕਿਮਰ੍ਥਮਲ੍ਪਯੋਗੇਨ ਬਹੁਧਰ੍ਮਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਸਿ । ਏਤਂ ਮੇ ਸਂਸ਼ਯਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਯਥਾਦृष੍ਟਂ ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਮ੍
ਤੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਪੂਣ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
ਮਾਰ੍ਕਂਡੇਯ ਉਵਾਚ- ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧੇਯਂ ਨ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮਪਿ ਤਦ੍ਭਵੇਤ੍ । ਨਰਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਸ੍ਯ ਪਾਪੋਪਹਤਚੇਤਸਃ
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜੋ ਗੱਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ।
ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨੋ ਹ੍ਯਸ਼ੁਚਿਰ੍ਦੁਰ੍ਮਤਿਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਮਂਗਲਃ । ਏਤੇ ਪਾਤਕਿਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇਨੇਦਂ ਭਾषਿਤਂ ਮਯਾ
ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਪਵਿੱਤਰ, ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਸੀਬ ਤੋਂ ਖੋਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪੀ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ ਹੈ।
ਸ਼ृਣੁ ਪ੍ਰਯਾਗਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਯਥਾਦृष੍ਟਂ ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਯਥਾਨ੍ਯਤ੍ਸਂਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਹੁਣ ਤੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਯਥੈਵਾਨ੍ਯਨ੍ਮਯਾ ਦृष੍ਟਂ ਪੁਰਾ ਰਾਜਨ੍ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤੁ ਪੂਜ੍ਯਤੇ ਯੋਗਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਜੋਗ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਤੇ ਚਾਪਰਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨੈਵ ਯੋਗਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਜਨ੍ਮਾਂਤਰਸਹਸ੍ਰੇਭ੍ਯੋ ਯੋਗੋ ਲਭ੍ਯੇਤ ਮਾਨਵੈਃ
ਕੋਈ ਹੋਰ ਉੱਥੇ ਕਲੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੋਗ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੋਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਯੋਗਸਹਸ੍ਰੇਣ ਯੋਗੋ ਲਭ੍ਯੇਤ ਮਾਨਵੈਃ । ਯਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰਤ੍ਨਾਨਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਜੋਗ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋਗ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇਹੜਾ ਸਾਰੇ ਰਤਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—
ਤੇਨ ਦਾਨੇਨ ਦਤ੍ਤੇਨ ਯੋਗੋ ਲਭ੍ਯੇਤ ਮਾਨਵੈਃ । ਪ੍ਰਯਾਗੇ ਤੁ ਮृਤਸ੍ਯੇਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਭਵਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ
ਉਹ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੋਗ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਫਲ ਕੇਵਲ ਉਥੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਚ ਮੌਤ ਆਵੇ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ।
ਪ੍ਰਧਾਨਹੇਤੁਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਤ੍ਸੁ ਚ ਭਾਰਤ । ਯਥਾ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵ ਤੁ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨੈਵਾਸ੍ਤਿ ਵੈ ਕਿਂਚਿਦ੍ਯਦ੍ਵਕ੍ਤੁਂ ਤ੍ਵਿਦਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਯਥਾ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪੂਜ੍ਯਤੇ
ਅਸਲ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਲੋਕੇषੁ ਪ੍ਰਯਾਗਃ ਪੂਜ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ । ਪੂਜ੍ਯਤੇ ਤੀਰ੍ਥਰਾਜਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਮੇਤਦ੍ਯੁਧਿष੍ਠਿਰ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇਹ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬਾਰੇ ਸੱਚ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਪਿ ਸ੍ਮਰਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯਾਗਂ ਤੀਰ੍ਥਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਤੀਰ੍ਥਰਾਜਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨੈਵਾਨ੍ਯਤ੍ਕਿਂਚਿਦਿਚ੍ਛਤਿ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੇਹੜਾ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
ਕੋ ਹਿ ਦੇਵਤ੍ਵਮਾਸਾਦ੍ਯ ਮਾਨੁषਤ੍ਵਂ ਚਿਕੀਰ੍षਤਿ । ਅਨੇਨੈਵਾਨੁਮਾਨੇਨ ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸਿ ਯੁਧਿष੍ਠਿਰ
ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਤੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇਂ।
ਯਥਾ ਪੁਣ੍ਯਮਪੁਣ੍ਯਂ ਵਾ ਤਥੈਵ ਕਥਿਤਂ ਮਯਾ । ਯੁਧਿष੍ਠਿਰ ਉਵਾਚ- ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਤਦ੍ਯਤ੍ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਿਸ੍ਮਿਤੋऽਹਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਓਹੋ ਹੀ ਹੈ; ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ- ਮੈਂ ਜੋ ਤੂੰ ਆਖਿਆ ਸੁਣਿਆ, ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਕਥਂ ਯੋਗੇਨ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਲੋਕਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮਣਾ । ਤਦਾ ਚ ਲਭਤੇ ਭੋਗਾਨ੍ਗਾਂ ਚ ਤਤ੍ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਫਲਮ੍
ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜੋ ਜੋਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਵਰਗ ਜੋ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਤੇ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ?
ਤਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਪृਚ੍ਛਾਮਿ ਪੁਨਰ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਮਹੀਮ੍ । ਮਾਰ੍ਕਂਡੇਯ ਉਵਾਚ- ਸ਼ृਣੁਰਾਜਨ੍ਮਹਾਬਾਹੋ ਯਥੋਕ੍ਤਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾ ਮਹੀ
ਮੈਂ ਫੇਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਆਖਿਆ- ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਰਮ ਸੁਣ।
ਗਾਮਗ੍ਨਿਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਕਾਂਚਨਂ ਸਲਿਲਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ । ਮਾਤਰਂ ਪਿਤਰਂ ਚੈਵ ਯੋ ਨਿਂਦਤਿ ਨਰਾਧਿਪ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗਾਂ, ਅੱਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸੋਨਾ, ਪਾਣੀ, ਔਰਤਾਂ, ਮਾਂ ਜਾਂ ਪਿਉ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ—
ਨੈਤੇषਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਮਨਮੇਵਮਾਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਏਵਂ ਯੋਗਸ੍ਯ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਪਰਮਦੁਰ੍ਲਭਮ੍
ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ; ਜੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਐਨੀ ਔਖੀ ਹੈ।
ਗਚ੍ਛਂਤਿ ਨਰਕਂ ਘੋਰਂ ਯੇ ਨਰਾਃ ਪਾਪਕਾਰਿਣਃ । ਹਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਵਂ ਗਾਮਨਡ੍ਵਾਹਂ ਮਣਿਮੁਕ੍ਤਾਦਿ ਕਾਂਚਨਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੇਹੜਾ ਹਾਥੀ, ਘੋੜਾ, ਗਾਂ, ਰਥ, ਮੋਤੀ, ਸੋਨਾ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ—
ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਂ ਹਰਤੇ ਯਸ੍ਤੁ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਦਾਨਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ । ਨ ਤੇ ਗਚ੍ਛਂਤਿ ਵੈ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਦਾਤਾਰੋ ਯਤ੍ਰ ਭੋਗਿਨਃ
ਜੋ ਲੁਕ-ਚੁਪ ਕੇ ਚੀਜ਼ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਦਾਤੇ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਥੇ ਭੋਗੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਨੇਨ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪਚ੍ਯਂਤੇ ਨਰਕੇऽਧਮਾਃ । ਏਵਂ ਯੋਗਂ ਚ ਧਰ੍ਮ੍ਮਂ ਚ ਦਾਤਾਰਂ ਚ ਯੁਧਿष੍ਠਿਰ
ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੀਚ ਨਰਕ ਵਿਚ ਸੜਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜੋਗ, ਧਰਮ ਤੇ ਦਾਨੀ ਇੰਝ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸਤ੍ਯਮਸਤ੍ਯਂ ਵਾ ਅਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਯਤ੍ਫਲਮ੍ । ਨਿਰੁਕ੍ਤਂ ਤੁ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਥਾਯਂ ਸ੍ਵਯਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਪਾਦ੍ਮੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗਖਂਡੇ ਪ੍ਰਯਾਗਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯੇ षਟ੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਵਰਗ ਖੰਡ ਵਿੱਚ 'ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ' ਵਾਲਾ ਛਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
ਮਾਰ੍ਕਂਡੇਯ ਉਵਾਚ- ਸ਼ृਣੁ ਰਾਜਨ੍ਪ੍ਰਯਾਗਸ੍ਯ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਪੁਨਰੇਵ ਤੁ । ਨੈਮਿषਂ ਪੁष੍ਕਰਂ ਚੈਵ ਗੋਤੀਰ੍ਥਂ ਸਿਂਧੁਸਾਗਰਮ੍
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਨੈਮਿਸ਼, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਗੋਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸਿੰਧੁ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮੁੜ ਸੁਣ।
ਕੁਰੁਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਗਯਾ ਚੈਵ ਗਂਗਾਸਾਗਰਮੇਵ ਚ । ਏਤੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਚ ਬਹਵੋ ਯੇ ਚ ਪੁਣ੍ਯਾਃ ਸ਼ਿਲੋਚ੍ਚਯਾਃ
ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਗਯਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਸਾਗਰ ਦਾ ਮਿਲਾਪ, ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਹਨ।
ਦਸ਼ਤੀਰ੍ਥਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤਥਾਪਰੇ । ਪ੍ਰਯਾਗੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਨਿਤ੍ਯਮੇਵਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ
ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਹੋਰ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰੀਣਿ ਚਾਪ੍ਯਗ੍ਨਿਕੁਂਡਾਨਿ ਯੇषਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਜਾਹ੍ਨਵੀ । ਪ੍ਰਯਾਗਾਦਭਿਨਿष੍ਕ੍ਰਾਂਤਾ ਸਰ੍ਵਤੀਰ੍ਥਪੁਰਸ੍ਕृਤਾ
ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਅੱਗ ਦੇ ਕੁੰਡ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਹਨਵੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵਧਕੇ ਮਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਪਨਸ੍ਯ ਸੁਤਾ ਦੇਵੀ ਤ੍ਰਿषੁ ਲੋਕੇषੁ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾ । ਗਂਗਾਯਮੁਨਯਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਲੋਕਭਾਵਿਨੀ
ਤਪਨ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਲਾ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਗਂਗਾਯਮੁਨਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਜਘਨਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਪ੍ਰਯਾਗਂ ਰਾਜਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਕਲਾਂ ਨਾਰ੍ਹਂਤਿ षੋਡਸ਼ੀਮ੍
ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਜਣਨ-ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਸੋਲਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਵੀ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਤਿਸ੍ਰਃ ਕੋਟ੍ਯੋऽਰ੍ਦ੍ਧਕੋਟੀ ਚ ਤੀਰ੍ਥਾਨਾਂ ਵਾਯੁਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਦਿਵ੍ਯਂ ਭੁਵ੍ਯਂਤਰਿਕ੍ਸ਼ੇ ਚ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਜਾਹ੍ਨਵਿ ਸ੍ਮृਤਾ
ਤੀਨ ਕਰੋੜ ਤੇ ਅੱਧ ਕਰੋੜ ਤੀਰਥਾਂ, ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਦਿਵਿਆ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਣ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਾਹਨਵੀ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।