ਭੂਤਾਦਿਸ੍ਤੁ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਃ ਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਂ ਤਤਃ । ਸਸਰ੍ਜ ਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਦਾਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਭੂਤਾਦਿ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਣ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਧੁਨੀ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸੁਖਮ ਧੁਨੀ ਤੋਂ, ਧੁਨੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਬਣਿਆ।
ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਤਥਾਕਾਸ਼ਂ ਭੂਤਾਦਿਃ ਸਮਮਾਵृਣੋਤ੍ । ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਤਥਾਕਾਸ਼ਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ ਹ
ਭੂਤਾਦਿ ਨੇ ਧੁਨੀ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ, ਸੁਖਮ ਸਪਰਸ਼ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।
ਬਲਵਾਨਭਵਦ੍ਵਾਯੁਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਗੁਣੋ ਮਤਃ । ਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍
ਵਾਯੂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਪਰਸ਼ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਸੁਖਮ ਸਪਰਸ਼ ਤੱਤ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ।
ਤਤੋ ਵਾਯੁਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣੋ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ ਹ । ਜ੍ਯੋਤਿਰੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਵਾਯੋਸ੍ਤਦ੍ਰੂਪਗੁਣਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਫਿਰ, ਵਾਯੂ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਣ ਤੇ, ਰੂਪ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਜੋਤਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵੈ ਵਾਯੂ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍ । ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਂ ਰਸਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ ਹ
ਵਾਯੂ ਦੇ ਸੁਖਮ ਸਪਰਸ਼ ਤੱਤ ਨੇ ਰੂਪ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਜੋਤਿ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਣ ਤੇ, ਸੁਖਮ ਰਸ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।
ਸਂਭਵਂਤਿ ਤਤੋਂਭਾਂਸਿ ਰਸਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤਾਨਿ ਤੁ । ਰਸਮਾਤ੍ਰਾਣਿਚਾਂਭਾਂਸਿ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍
ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਖਮ ਰਸ ਤੱਤ ਵੀ। ਰਸ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੇ ਰੂਪ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ।
ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਾਨਿਚਾਂਭਾਂਸਿਗਂਧਮਾਤ੍ਰਂਸਸਰ੍ਜਿਰੇ । ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਤਾ ਮਹੀ ਚੇਯਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਗੁਣਾਧਿਕਾ
ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਣ ਤੇ, ਸੁਖਮ ਗੰਧ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਜਨਮ ਲੈਈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
ਸਸਂਘਾਤੋ ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਗਂਧੋ ਗੁਣੋ ਮਤਃ । ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਤੇਨ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਕਠ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਗੰਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣ੍ਯਵਿਸ਼ੇषਾਣਿ ਵਿਸ਼ੇषਾਃ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਪਰਾਃ । ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਰ੍ਗੋਯਮਹਂਕਾਰਾਤ੍ਤੁ ਤਾਮਸਾਤ੍
ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਵਿਅਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਵਿਅਕਤ ਭੂਤ ਤੱਤ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭੂਤ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤਾਮਸਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕੀਰ੍ਤਿਤਸ੍ਤੁ ਸਮਾਸੇਨ ਮੁਨਿਵਰ੍ਯਾਸ੍ਤਪੋਧਨਾਃ । ਤੈਜਸਾਨੀਂਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਾਹੁਰ੍ਦੇਵਾ ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਦਸ਼
ਇਹ ਗੱਲ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਪ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। ਦਸ ਤੈਜਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਵੈਕਾਰਿਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਏਕਾਦਸ਼ਂ ਮਨਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਿਂਤਕੈਃ । ਜ੍ਞਾਨੇਂਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਂਚਾਤ੍ਰ ਪਂਚਕਰ੍ਮੇਂਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ
ਇਕਾਦਸ਼, ਮਨ, ਵੀ ਇਥੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ।
ਤਾਨਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੇषਾਂ ਚ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕੁਲਪਾਵਨਾਃ । ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾ ਨਾਸਿਕਾ ਚੈਵ ਪਂਚਮੀ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਸੁਣਨਾ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਨੱਕ ਇਹ ਪੰਜ ਹਨ।
ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਜ੍ਞਾਨਸਿਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਬੁਦ੍ਧਿਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਪਂਚ ਵੈ । ਪਾਯੂਪਸ੍ਥਂ ਹਸ੍ਤਪਾਦੌ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ਵਾਕ੍ਚਪਂਚਮੀ
ਇਹ ਪੰਜ, ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ। ਪਾਖਾਣਾ, ਲਿੰਗ, ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਵਾਕ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਸਰ੍ਗਾਨਂਦਨਾਦਾਨਗਤ੍ਯੁਕ੍ਤਿਕਰ੍ਮਤਤ੍ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਆਕਾਸ਼ਵਾਯੁਤੇਜਾਂਸਿ ਸਲਿਲਂ ਪृਥਿਵੀ ਤਥਾ
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਕਾਸ, ਆਨੰਦ, ਫੜਨਾ, ਚਲਣਾ ਅਤੇ ਬੋਲਣਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਜੋਤਿ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵੀ।
ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਣੈਰ੍ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰੈਃ । ਨਾਨਾਵੀਰ੍ਯਾਃ ਪृਥਗ੍ਭੂਤਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇ ਸਂਹਤਿਂ ਵਿਨਾ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਹਰ ਇਕ ਵਿਚ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ, ਇਕੱਠ ਨਹੀਂ।
ਨਾਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ੍ਰष੍ਟੁਮਸਮਾਗਤ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ । ਸਮੇਤ੍ਯਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਂਯੋਗਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮਥਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍
ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲੇ ਬਿਨਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਆਧਾਰ ਤੇ ਟਿਕਦੇ ਹਨ।
ਏਕਸਂਘਾਸ੍ਸਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਯੈਕ੍ਯਮਸ਼ੇषਤਃ । ਪੁਰੁषਾਧਿष੍ਠਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨੁਗ੍ਰਹੇਣ ਚ
ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲਕੜਾਂ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪੁਰਖ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ,
ਮਹਦਾਦਯੋ ਵਿਸ਼ੇषਾਂਤਾ ਅਂਡਮੁਤ੍ਪਾਦਯਂਤਿ ਤੇ । ਤਤ੍ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਿਵृਦ੍ਧਂ ਤੁ ਜਲਬੁਦ੍ਬੁਦਵਤ੍ਸਦਾ
ਮਹਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ, ਉਹ ਕੌਸਮਿਕ ਅੰਡਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁਲਬਲੇ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਭੂਤੇਭ੍ਯੋਂਡਂ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾ ਵृਦ੍ਧਂ ਤਦੁਦਕੇਸ਼ਯਮ੍ । ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਃ ਸ੍ਥਾਨਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ, ਅੰਡਾ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਰੂਪ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਤੇ ਉੱਤਮ ਥਾਂ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰਾਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪੋਸੌ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਂ ਸਮਾਸ੍ਥਾਯ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ
ਉਥੇ, ਆਪਣੇ ਅਵਿਆਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ੍ਵੇਦਜਾਂਡਮਭੂਤ੍ਤਸ੍ਯ ਜਰਾਯੁਸ਼੍ਚ ਮਹੀਧਰਾਃ । ਗਰ੍ਭੋਦਕਂ ਸਮੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਭੂਨ੍ਮਹਦਾਤ੍ਮਨਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਅੰਡਾ, ਜਰਾਯੂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਬਣੇ; ਸਮੁੰਦਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਰਭ-ਜਲ ਹੋ ਗਏ।
ਸਾਦ੍ਰਿਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਸਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਲੋਕਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਂਡੇਭਵਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਦੇਵਾਸੁਰਮਾਨੁषਮ੍
ਪਹਾੜਾਂ, ਟਾਪੂਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਚਾਨਣਾਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ—ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਜਨਮਿਆ।
ਅਨਾਦਿਨਿਧਨਸ੍ਯੈਵ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਨਾਭੇਃ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਯਤ੍ਪਦ੍ਮਂ ਤਦ੍ਧੈਮਮਂਡਮਭੂਚ੍ਛ੍ਰੀਕੇਸ਼ਵੇਚ੍ਛਯਾ
ਬਿਨਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ, ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਸੋਨੇ ਦਾ ਅੰਡਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ।
ਰਜੋਗੁਣਧਰੋ ਦੇਵਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਹਰਿਃ ਪਰਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਂਸਮਾਸ੍ਥਾਯ ਜਗਤ੍ਸ੍ਰष੍ਟੁਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰੀ, ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਰਚਣ ਲਈ ਆਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਸृष੍ਟਂ ਚ ਪਾਤ੍ਯਨੁਯੁਗਂ ਯਾਵਤ੍ਕਲ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪਨਾ । ਨਾਰਸਿਂਹਾਦਿਰੂਪੇਣ ਰੁਦ੍ਰਰੁਪੇਣ ਸਂਹਰੇਤ੍
ਜੋ ਰਚਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਨਰਸਿੰਘ ਜਾਂ ਰੁਦਰ-ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ।
ਸਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਂ ਵਿਸृਜਨ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਜਗਤ੍ਸਮਸ੍ਤਂ ਪਰਿਪਾਤੁਮਿਚ੍ਛਨ੍ । ਰਾਮਾਦਿਰੂਪਂ ਸ ਤੁ ਗृਹ੍ਯ ਯਾਤਿ ਬਭੂਵ ਰੁਦ੍ਰੋ ਜਗਦੇਤਦਤ੍ਤੁਮ੍
ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਰਾਮ ਆਦਿ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਰੁਦਰ ਬਣ ਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ऋषਯ ਊਚੁਃ-। ਨਦੀਨਾਂ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਚ ਨਾਮਧੇਯਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਤਥਾ ਜਨਪਦਾਨਾਂ ਚ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਭੂਮਿਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਾਨੂੰ ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੋ।
ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਃ ਕਿਲ ਸਰ੍ਵਤਃ । ਨਿਖਿਲੇਨ ਸਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਕਾਨਨਾਨਿ ਚ ਸਤ੍ਤਮ
ਤੇ, ਹੇ ਮਾਪਣ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਸਾਰ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਅਤੇ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ, ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਵੇਰਵਾ ਦੱਸੋ।
ਸੂਤ ਉਵਾਚ-। ਪਂਚੇਮਾਨਿ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਸਂਗ੍ਰਹਾਤ੍ । ਜਗਤੀਸ੍ਥਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਮਾਨ੍ਯਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀਓ, ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਆਖੀ ਹੈ।
ਭੂਮਿਰਾਪਸ੍ਤਥਾ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਰਾਕਾਸ਼ਮੇਵ ਚ । ਗੁਣੋਤ੍ਤਰਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਤੇषਾਂ ਭੂਮਿਃ ਪ੍ਰਧਾਨਤਃ
ਭੂਮੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਅੱਗ ਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਵਧ-ਵਧ ਕੇ ਸੁਖਮ ਹਨ, ਪਰ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।