ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯਂ ਪਰਮਪੁਰੁषਂ ਵਿਸ਼੍ਵਵੇਦ੍ਯੈਕਯੋਨਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਧਾਰਂ ਵਿਪੁਲਮਤਿਦਂ ਵੇਦਵੇਦਾਂਤਵੇਦ੍ਯਮ੍ । ਸ਼ਸ਼੍ਵਚ੍ਛਾਂਤਂ ਸ੍ਵਮਤਿਵਿषਯਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਤੇਜੋਵਿਸ਼ਾਲਂ ਵੇਦਵ੍ਯਾਸਂ ਵਿਤਤਯਸ਼ਸਂ ਸਰ੍ਵਦਾਹਂ ਨਮਾਮਿ
ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਰਾਸਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਤਸ੍ਮੈ ਵ੍ਯਾਸਾਯਾਮਿਤਤੇਜਸੇ । ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦਾਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਾਰਾਯਣਕਥਾਮਿਮਾਮ੍
ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਤਿ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯਂ ਪੁਰਾਣਂ ਪਦ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ । ਸਹਸ੍ਰਂ ਪਂਚਪਂਚਾਸ਼ਤ੍षਡ੍ਭਿਃ ਖਂਡੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਸੁਣਾਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜੋ 'ਪਦਮ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਭਾਗ ਹਨ ਤੇ ਛਪਨ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰਾਦਾਵਾਦਿਖਂਡਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭੂਮਿਖਂਡਂ ਤਤਃ ਪਰਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਖਂਡਂ ਚ ਤਤ੍ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤਤਃ ਪਾਤਾਲਖਂਡਕਮ੍
ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਆਦਿ-ਖੰਡ ਹੈ, ਫਿਰ ਭੂਮੀ-ਖੰਡ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਖੰਡ ਤੇ ਫਿਰ ਪਾਤਾਲ-ਖੰਡ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰਿਯਾਖਂਡਂ ਤਤਃ ਖ੍ਯਾਤਮੁਤ੍ਤਰਂ ਖਂਡਮਂਤਿਮਮ੍ । ਏਤਦੇਵ ਮਹਾਪਦ੍ਮਮਦ੍ਭੁਤਂ ਯਨ੍ਮਯਂ ਜਗਤ੍
ਫਿਰ ਕਰਿਆ-ਖੰਡ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਖਰੀ ਉੱਤਰ-ਖੰਡ ਹੈ; ਇਹੀ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਜੋਬਾ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਰਚੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵृਤ੍ਤਾਂਤਾਸ਼੍ਰਯਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਾਦ੍ਮਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ । ਏਤਤ੍ਪੁਰਾਣਮਮਲਂ ਵਿष੍ਣੁਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਉਹੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਰਣਨ ਹੈ।
ਦੇਵਦੇਵੋਹਰਿਰ੍ਯਦ੍ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਵਾਨ੍ਪੁਰਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਨ੍ਨਾਰਦਾਯਾਹ ਨਾਰਦੋऽਸ੍ਮਦ੍ਗੁਰੋਃ ਪੁਰਃ
ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਗੁਣ, ਹਰਿ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ, ਤੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਮੇਰੇ ਆਦਰਨੀਯ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੁਣਾਇਆ।
ਵ੍ਯਾਸਃ ਸਰ੍ਵਪੁਰਾਣਾਨਿ ਸੇਤਿਹਾਸਾਨਿ ਸਂਹਿਤਾਃ । ਅਧ੍ਯਾਪਯਾਮਾਸ ਮੁਹੁਰ੍ਮਾਮਤਿਪ੍ਰਿਯਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਾਏ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਸਨ।
ਤਤ੍ਤੇऽਹਂ ਸਂਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪੁਰਾਣਮਤਿਦੁਰ੍ਲਭਮ੍ । ਯਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਾਦਿ ਪਾਪੇਭ੍ਯੋ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਨਰਃ
ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਨ-ਹੱਤਿਆ ਵਰਗੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤੀਰ੍ਥਾਭਿषੇਕਂ ਚ ਲਭਤੇ ਸ਼ृਣੁਤੇ ਹਿ ਯਃ । ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਪਰਯਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰੁਤਮਾਤ੍ਰੇਣ ਮੁਕ੍ਤਿਦਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਧੀਆ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ 'ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾਪਿ ਸ਼ृਣੁਤੇ ਲਭਤੇ ਪੁਣ੍ਯਸਂਚਯਮ੍ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਪਦ੍ਮਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਤਿਥੀ ਕੁਰੁ
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿਨਾ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਵੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਦਮ ਪੁਰਾਣਾ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿਓ।
ਤਤ੍ਰਾਦਿਖਂਡਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪੁਣ੍ਯਂ ਪਾਪਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ਸ਼ृਣ੍ਵਂਤੁ ਮੁਨਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਸ਼ਿष੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਦਿ-ਖੰਡ ਸੁਣਾਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਬੈਠੇ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ।
ਸੂਤ ਉਵਾਚ-। ਆਦਿਸਰ੍ਗਮਹਂ ਤਾਵਤ੍ਕਥਯਾਮਿ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ । ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਯੇਨ ਭਗਵਾਨ੍ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਸਨਾਤਨਃ
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਉੱਚ ਕੋਟ ਦੇ ਦੁਜਨ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਆਦਿ-ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸृष੍ਟੇषੁ ਪ੍ਰਲਯਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਸੀਤ੍ਕਿਂਚਿਦ੍ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਮਭੂਦੇਕਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਵੈ ਸਰ੍ਵਕਾਰਕਮ੍
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਲੈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਉੱਚ ਕੋਟ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜੋਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਨਿਰਂਜਨਂ ਸ਼ਾਂਤਂ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਨਿਤ੍ਯਨਿਰ੍ਮਲਮ੍ । ਆਨਂਦਸਾਗਰਂਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਯਤ੍ਕਾਂਕ੍ਸ਼ਂਤਿ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ਵਃ
ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ਾਂਤ, ਪਵਿੱਤਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਲੋੜਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਂ ਜ੍ਞਾਨਰੂਪਤ੍ਵਾਦਨਂਤਮਜਮਵ੍ਯਯਮ੍ । ਅਵਿਨਾਸ਼ਿ ਸਦਾਸ੍ਵਚ੍ਛਮਚ੍ਯੁਤਂ ਵ੍ਯਾਪਕਂ ਮਹਤ੍
ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਅਨੰਤ, ਅਜਨਮਾ, ਅਟੱਲ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਕਦੇ ਨਾ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਵੱਡਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਗਕਾਲੇ ਤੁ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਂ ਜ੍ਞਾਨਰੂਪਕਮ੍ । ਆਤ੍ਮਲੀਨਂ ਵਿਕਾਰਂ ਚ ਤਤ੍ਸ੍ਰष੍ਟੁਮੁਪਚਕ੍ਰਮੇ
ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਉਸ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਧਾਨਮੁਦ੍ਭੂਤਂ ਤਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਮਹਾਨਭੂਤ੍ । ਸਾਤ੍ਵਿਕੋ ਰਾਜਸਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਮਸਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਧਾ ਮਹਾਨ੍
ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ) ਉਪਜਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਹਾਨ (ਵੱਡਾ ਤੱਤ) ਬਣਿਆ; ਮਹਾਨ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ 'ਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ: ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ।
ਪ੍ਰਧਾਨੇਨਾਵृਤੋ ਹ੍ਯੇਵ ਤ੍ਵਚਾ ਬੀਜਮਿਵਾਵृਤਮ੍ । ਵੈਕਾਰਿਕਸ੍ਤੈਜਸਸ਼੍ਚ ਭੂਤਾਦਿਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਮਸਃ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਆਪਣੀ ਛਿਲਕ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤਾਮਸ ਤੋਂ ਵੈਕਾਰਿਕ, ਤੈਜਸ ਅਤੇ ਭੂਤਾਦਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਵਿਧੋਯਮਹਂਕਾਰੋ ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦਜਾਯਤ । ਯਥਾ ਪ੍ਰਧਾਨੇਨ ਮਹਾਨ੍ਮਹਤਾ ਸ ਤਥਾ ਵृਤਃ
ਮਹੱਤਤੱਤ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਜਿਵੇਂ ਮਹੱਤ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਭੂਤਾਦਿਸ੍ਤੁ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਃ ਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਂ ਤਤਃ । ਸਸਰ੍ਜ ਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਦਾਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਭੂਤਾਦਿ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਣ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਧੁਨੀ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸੁਖਮ ਧੁਨੀ ਤੋਂ, ਧੁਨੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਬਣਿਆ।
ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਤਥਾਕਾਸ਼ਂ ਭੂਤਾਦਿਃ ਸਮਮਾਵृਣੋਤ੍ । ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਤਥਾਕਾਸ਼ਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ ਹ
ਭੂਤਾਦਿ ਨੇ ਧੁਨੀ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ, ਸੁਖਮ ਸਪਰਸ਼ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।
ਬਲਵਾਨਭਵਦ੍ਵਾਯੁਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਗੁਣੋ ਮਤਃ । ਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍
ਵਾਯੂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਪਰਸ਼ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਸੁਖਮ ਸਪਰਸ਼ ਤੱਤ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ।
ਤਤੋ ਵਾਯੁਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣੋ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ ਹ । ਜ੍ਯੋਤਿਰੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਵਾਯੋਸ੍ਤਦ੍ਰੂਪਗੁਣਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਫਿਰ, ਵਾਯੂ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਣ ਤੇ, ਰੂਪ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਜੋਤਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵੈ ਵਾਯੂ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍ । ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਂ ਰਸਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ ਹ
ਵਾਯੂ ਦੇ ਸੁਖਮ ਸਪਰਸ਼ ਤੱਤ ਨੇ ਰੂਪ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਜੋਤਿ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਣ ਤੇ, ਸੁਖਮ ਰਸ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।
ਸਂਭਵਂਤਿ ਤਤੋਂਭਾਂਸਿ ਰਸਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤਾਨਿ ਤੁ । ਰਸਮਾਤ੍ਰਾਣਿਚਾਂਭਾਂਸਿ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍
ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਖਮ ਰਸ ਤੱਤ ਵੀ। ਰਸ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੇ ਰੂਪ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ।
ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਾਨਿਚਾਂਭਾਂਸਿਗਂਧਮਾਤ੍ਰਂਸਸਰ੍ਜਿਰੇ । ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਤਾ ਮਹੀ ਚੇਯਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਗੁਣਾਧਿਕਾ
ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਣ ਤੇ, ਸੁਖਮ ਗੰਧ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਜਨਮ ਲੈਈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
ਸਸਂਘਾਤੋ ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਗਂਧੋ ਗੁਣੋ ਮਤਃ । ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਤੇਨ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਕਠ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਗੰਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣ੍ਯਵਿਸ਼ੇषਾਣਿ ਵਿਸ਼ੇषਾਃ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਪਰਾਃ । ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਰ੍ਗੋਯਮਹਂਕਾਰਾਤ੍ਤੁ ਤਾਮਸਾਤ੍
ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਵਿਅਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਵਿਅਕਤ ਭੂਤ ਤੱਤ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭੂਤ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤਾਮਸਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕੀਰ੍ਤਿਤਸ੍ਤੁ ਸਮਾਸੇਨ ਮੁਨਿਵਰ੍ਯਾਸ੍ਤਪੋਧਨਾਃ । ਤੈਜਸਾਨੀਂਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਾਹੁਰ੍ਦੇਵਾ ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਦਸ਼
ਇਹ ਗੱਲ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਪ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। ਦਸ ਤੈਜਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਵੈਕਾਰਿਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।