ਦਿਵਾਰਾਤ੍ਰੌ ਨ ਨਿਦ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸੁਖਸ੍ਯ ਸਾਧਨਮ੍ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੁਃਖਮਯਂ ਤਾਤ ਨ ਯਾਸ੍ਯੇ ਗੁਰੁਮਂਦਿਰਮ੍
ਪਿਤਾ ਜੀ, ਦਿਨ ਰਾਤ ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਰੀਆ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰ, ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।
ਵਿਦ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰਿष੍ਯੇ ਨ ਕ੍ਰੀਡਾਰ੍ਥਮਹਮੁਤ੍ਸੁਕਃ । ਭੋਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸ੍ਵਪ੍ਸ੍ਯੇ ਪ੍ਰਸਾਦਾਤ੍ਤੇ ਕਰਿष੍ਯੇ ਕ੍ਰੀਡਨਂ ਪਿਤਃ
ਮੈਂ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ, ਖੇਡਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ ਹੀ ਖਾਂਗਾ, ਸੌਂਗਾ ਤੇ ਖੇਡਾਂਗਾ।
ਡਿਂਭੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸੁਖੇਨਾਪਿ ਦਿਵਾਰਾਤ੍ਰਮਤਂਦ੍ਰਿਤਃ । ਮਾਮੁਵਾਚ ਸ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਮੂਢਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸੁਦੁਃਖਿਤਃ
ਹੋਰ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਦਿਨ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਮਨੁੱਖ, ਮੈਨੂੰ ਮੂਰਖ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।
ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਉਵਾਚ- ਮਾ ਪੁਤ੍ਰ ਸਾਹਸਂ ਕਾਰ੍षੀਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਰ੍ਥਮੁਦ੍ਯਮਂ ਕੁਰੁ । ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਸੌਖ੍ਯਂ ਯਸ਼ਃ ਕੀਰ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾਤੁਲਾ
ਵਿਦਿਆਧਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ, ਬੇਸਮਝੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰ; ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਕਰ। ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਸੁਖ, ਇਜ਼ਤ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਸ਼ੋਹਰਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਸਾਧਯ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਸੁਦੁਃਖਮੂਲਾ ਤੁ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾ ਸੁਖਪ੍ਰਦਾ
ਜਾਣ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ ਸੁਖ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਾਧਯ ਪੁਤ੍ਰ ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਗੁਰੁਗृਹਂ ਵ੍ਰਜ । ਪਿਤੁਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮਕੁਰ੍ਵਾਣੋ ਅਹਮੇਵਂ ਦਿਨਦਿਨੇ
ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ, ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰ ਜਾ। ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼—
ਯਤ੍ਰਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤੋ ਨਿਤ੍ਯਮਰ੍ਥਹਾਨਿਂ ਕਰੋਮ੍ਯਹਮ੍ । ਉਪਹਾਸਃ ਕृਤੋ ਲੋਕੈਰ੍ਮਮਵਿਪ੍ਰ ਪ੍ਰਕੁਤ੍ਸਨਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੌਲਤ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ। ਲੋਕ ਮੇਰਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਤੋਹਿਨਾ ਕਰਦੇ।
ਮਮ ਲਜ੍ਜਾ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਜੀਵਨਾਸ਼ਕਰੀ ਤਦਾ । ਵਿਦ੍ਯਾਰ੍ਥਮੁਦ੍ਯਤੋ ਵਿਪ੍ਰ ਕਂ ਗੁਰੁਂ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਾਮ੍ਯਹਮ੍
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਐਸਾ ਸ਼ਰਮ ਆ ਗਿਆ ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਤਮ ਕਰ ਸਕੇ। ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਗੁਰੂ ਲੱਭਾਂ।
ਇਤਿ ਚਿਂਤਾਪਰੋ ਜਾਤੋ ਦੁਃਖਸ਼ੋਕਸਮਾਕੁਲਃ । ਕਥਂ ਵਿਦ੍ਯਾਮਹਂ ਜਾਨੇ ਕਥਂ ਵਿਂਦਾਮ੍ਯਹਂ ਗੁਣਾਨ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਗਮ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ: ਮੈਂ ਵਿਦਿਆ ਕਿਵੇਂ ਪਾਵਾਂ? ਗੁਣ ਕਿਵੇਂ ਹਾਸਲ ਕਰਾਂ?
ਕਥਂ ਮੇ ਜਾਯਤੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗਃ ਕਥਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਵ੍ਰਜਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਚਿਂਤਯਨ੍ਵਿਪ੍ਰ ਵਾਰ੍ਦ੍ਧਕ੍ਯਮਗਮਂ ਪੁਨਃ
ਸਵਰਗ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਆਵੇਗਾ? ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇਗੀ? ਐਸਾ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਮੈਂ ਮੁੜ ਵਧਾਪੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
ਦੇਵਤਾਯਤਨੇ ਦੁਃਖੀ ਉਪਵਿष੍ਟਸ੍ਤ੍ਵਹਂ ਕਦਾ । ਮਦ੍ਭਾਗ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰੇਰਿਤਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸਿਦ੍ਧ ਏਕਃ ਸਮਾਗਤਃ
ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਬੈਠਿਆ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਨਸੀਬ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇੱਕ ਸਿਧ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ।
ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯੋ ਜਿਤਾਹਾਰਃ ਸਦਾਨਂਦਸ੍ਤੁ ਨਿਃਸ੍ਪृਹਃ । ਏਕਾਂਤਮਾਸ੍ਥਿਤੋ ਵਿਪ੍ਰ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤੋ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯਃ
ਉਹ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ, ਖਾਣ-ਪੀਣ 'ਤੇ ਰੋਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ, ਇਕੱਲਾ ਬੈਠਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਜੋਗ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
ਪਰਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਂਲੀਨੋ ਜ੍ਞਾਨਧ੍ਯਾਨਸਮਾਧਿਮਾਨ੍ । ਤਮਹਂ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤੋ ਵਿਪ੍ਰ ਜ੍ਞਾਨਰੂਪਂ ਮਹਾਮਤਿਮ੍
ਉਹ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਗਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਦੇ ਸ਼ਰਨ ਆ ਗਿਆ।
ਅਹਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਭਾਵੇਨ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨਮਿਤਕਂਧਰਃ । ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪੁਰਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ
ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਝੁਕ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਦੀਨਰੂਪੋ ਹ੍ਯਹਂ ਜਾਤੋ ਮਂਦਭਾਗ੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਪੁਨਃ । ਤੇਨਾਹਂ ਪृਚ੍ਛਿਤੋ ਵਿਪ੍ਰ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵਾਨ੍ਪ੍ਰਸ਼ੋਚਤਿ
ਮੈਂ ਫਿਰੋਂ ਦੁਖੀ ਤੇ ਮੰਦੇ ਨਸੀਬ ਵਾਲਾ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, 'ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ?'
ਕੇਨਾਭਿਪ੍ਰਾਯਭਾਵੇਨ ਦੁਃਖਮੇਵ ਭੁਨਕ੍ਤਿ ਵੈ । ਤੇਨੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੋਸ੍ਮਿ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ ਜ੍ਞਾਨਿਨਾ ਯੋਗਿਨਾ ਤਦਾ
'ਕਿਹੜੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?' ਐਸਾ ਮੈਨੂੰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ, ਉਸ ਗਿਆਨਵਾਨ ਜੋਗੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਸੁਮੂਢੇਨ ਮਯਾ ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਵृਤ੍ਤਾਂਤਮੇਵ ਹਿ । ਤਮੇਵਂ ਸ਼੍ਰਾਵਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਤ੍ਵਂ ਕਥਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍
ਬਹੁਤ ਮੂਰਖ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿਛਲੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਰੀ ਸੁਣਾਈ; ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ, ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸਰਵਜਨਤਾ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਏਤਦਰ੍ਥਂ ਮਹਾਦੁਃਖੀ ਭਵਾਨ੍ਮਮ ਗਤਿਃ ਸਦਾ । ਸ ਚੋਵਾਚ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਮੇ ਸਰ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍
ਇਸ ਕਾਰਨ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਆਸਰਾ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਸਭ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।'
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਪਦ੍ਮਪੁਰਾਣੇ ਭੂਮਿਖਂਡੇ ਵੇਨੋਪਾਖ੍ਯਾਨੇ ਗੁਰੁਤੀਰ੍ਥਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯੇ ਚ੍ਯਵਨਚਰਿਤ੍ਰੇ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਸ਼ਤਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਭੂਮੀਖੰਡ ਵਿਚ, ਵੇਣ ਦੀ ਕਥਾ, ਗੁਰੂ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਚ੍ਯਵਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਾਲਾ ਇਕ ਸੌ ਬਾਈਂਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
ਸਿਦ੍ਧ ਉਵਾਚ- ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮਭਿਧਾਸ੍ਯਾਮਿ ਜ੍ਞਾਨਰੂਪਂ ਤਵਾਗ੍ਰਤਃ । ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵੈ ਦੇਹੋ ਹਸ੍ਤੌ ਪਾਦੌ ਚ ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ
ਸਿੱਧ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ, ਹੱਥ, ਪੈਰ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।
ਨਾਸਾਕਰ੍ਣੌ ਨ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚੈਵਾਸ੍ਥਿਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਕੇਨ ਦृष੍ਟਂ ਤੁ ਵੈ ਜ੍ਞਾਨਂ ਕਾਨਿ ਲਿਂਗਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਵੈ
ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਾ ਨੱਕ ਹੈ, ਨਾ ਕੰਨ ਹਨ, ਨਾ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜ। ਦੱਸ, ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀ ਹੈ?
ਆਕਾਰੈਰ੍ਵਰ੍ਜਿਤਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸ ਸਰ੍ਵਵਿਤ੍ । ਦਿਵਾਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਃ ਸੂਰ੍ਯੋ ਰਾਤ੍ਰੌ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੇਚ੍ਛਸ਼ੀ
ਉਹ ਸਦਾ ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਗृਹਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੇਦ੍ਦੀਪੋ ਲੋਕਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਅਮੀ । ਤਤ੍ਪਦਂ ਕੇਨ ਵੈ ਧਾਮ੍ਨਾ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ਼ृਣੁ ਸਤ੍ਤਮ
ਘਰ ਨੂੰ ਦੀਵਾ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਕਿਸ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਣੋ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ।
ਨ ਵਿਂਦਂਤਿ ਹਿ ਮੂਢਾਸ੍ਤੇ ਮੋਹਿਤਾ ਵਿष੍ਣੁਮਾਯਯਾ । ਕਾਯਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਧ੍ਯਾਨਦੀਪ੍ਤਮਨੌਪਮਮ੍
ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭੁਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ; ਗਿਆਨ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਪਦਂ ਤੇਨ ਦृਸ਼੍ਯੇਤ ਚਂਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਨ ਚ । ਹਸ੍ਤਪਾਦੌ ਵਿਨਾ ਜ੍ਞਾਨਮਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਕਰ੍ਣਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾ ਹੱਥ, ਨਾ ਪੈਰ, ਨਾ ਅੱਖਾਂ, ਨਾ ਕੰਨ ਹਨ।
ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਗਤਿਰਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਂ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਸਰ੍ਵਮਾਘ੍ਰਾਤਿ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ ਸ਼ृਣੋਤ੍ਯੇਵਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਫੜਦਾ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਨਾਸ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਨਸਮੋ ਦੀਪਃ ਸਰ੍ਵਾਂਧਕਾਰਨਾਸ਼ਨੇ । ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਭੂਮੌ ਚ ਪਾਤਾਲੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਸਾਰੀ ਹਨੇਰੀ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਗਿਆਨ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸੁਰਗ, ਧਰਤੀ, ਪਾਤਾਲ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਯਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਨ ਵਿਂਦਂਤਿ ਕੁਬੁਦ੍ਧਯਃ । ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜਿਹੜੇ ਮੰਦੇ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ। ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਗਿਆਨ ਕਿੱਥੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਹृਦਯੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਨਿਹਿਤਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਦ੍ਵਿਜ । ਕਾਮਾਦੀਨ੍ਸੁਮਹਾਭੋਗਾਨ੍ਮਹਾਮੋਹਾਦਿਕਾਂਸ੍ਤਥਾ
ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜੀ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਭੋਗ, ਵਾਸ਼ਨਾ ਤੇ ਵੱਡੇ ਭੁਲੇਖੇ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵੇਕਵਹ੍ਨਿਨਾ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਦਿਧਕ੍ਸ਼ਤਿ ਸਦੈਵ ਯਃ । ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਂਤਿਮਯੋਭੂਤ੍ਵਾ ਇਂਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਮਰ੍ਦ੍ਦਯੇਤ੍
ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।