ਪਂਚੈਵ ਆਤ੍ਮਨਾ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਭਵਂਤਿ ਪ੍ਰਯਾਂਤਿ ਚ । ਆਤ੍ਮਾਦਯੋ ਹ੍ਯਮੀ ਭਦ੍ਰੇ ਨਿਤ੍ਯਰੂਪਾ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਇਹ ਪੰਜੇ ਆਤਮਾ ਸਮੇਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਪਿਂਡ ਏਵ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯੇਤ ਤੇषਾਂ ਸਂਜਾਤ ਏਵ ਚ । ਵਿषਯਾਣਾਂ ਸੁਦੋषੈਃ ਸ ਰਾਗਦ੍ਵੇषਾਦਿਭਿਰ੍ਹਤਃ
ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖੋਟਾਂ ਨਾਲ, ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਪ੍ਰਯਾਂਤਿ ਵੈ ਪਿਂਡਾਤ੍ਪਂਚਪਂਚਾਤ੍ਮਕਾ ਦ੍ਵਿਜ । ਪਿਂਡਾਂਤੇ ਵਸਤੇ ਆਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਚ
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ; ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਤਮਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਅਂਤਰਾਤ੍ਮਾ ਯਥਾ ਚਾਗ੍ਨੇਃ ਸ੍ਫੁਲਿਂਗਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ । ਤਥਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਯਾਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਾਦृਸ਼੍ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਾ ਚ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਦਾ ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ । ਅਂਤਰਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਬਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕृਤੇਸ਼੍ਚ ਮਹਾਗੁਣੈਃ
ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਦਾ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਨਾਹਾਰੇਣ ਸਂਪੁष੍ਟੈਰਂਤਰਾਤ੍ਮਾ ਸੁਖਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਸੁਸੁਖਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਮੋਹਸ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਤਿ
ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਬਹੁਤ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸਂਜਾਯਤੇ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਾਮਸੀ ਲਯਵਰ੍ਦ੍ਧਿਨੀ । ਨਾਡੀਮਾਰ੍ਗੇਣ ਯਃ ਸੂਰ੍ਯੋ ਮੇਰੁਮੁਲ੍ਲਂਘ੍ਯ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਫਿਰ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਲੀਨਤਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸੂਰਜ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦਾ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਪ੍ਰਜਾਯੇਤ ਯਾਵਨ੍ਨੋਦਯਤੇ ਰਵਿਃ । ਵਿषਯਾਂਧਕਾਰੈਰ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਅਂਤਰਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵੈਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਕਾਨਾਂ ਤੁ ਪਂਚਤਤ੍ਤ੍ਵੈਃ ਪ੍ਰਪੋषਿਤੈਃ । ਪੂਰ੍ਵਜਨ੍ਮਸ੍ਥਿਤੈਃ ਪਿਂਡੈਰਂਤਰਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਗृਹ੍ਯਤੇ
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਯਾਸ੍ਯਤਿ ਚ ਵੈ ਸ੍ਥਾਨਮੁਚ੍ਚਾਵਚਂ ਮਹਾਮਤੇ । ਸਂਸਾਰ ਅਂਤਰਾਤ੍ਮਾ ਵੈ ਦੋषੈਰ੍ਬਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਣੀਯਤੇ
ਉਹ ਉੱਚੇ ਜਾਂ ਨੀਵੇਂ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਵੱਡੀ ਮੱਤ ਵਾਲੀ; ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਖੋਟਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਕਾਯਂ ਰਕ੍ਸ਼ਤਿ ਜੀਵਾਤ੍ਮਾ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਮਧ੍ਯਗਃ । ਉਦਾਨਃ ਸ੍ਫੁਰਤੇ ਤੀਵ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿੱਛੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਨ ਵਾਯੂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਧੁਨੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁष੍ਕਾ ਭਸ੍ਤ੍ਰਾ ਯਥਾ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਕੁਰੁਤੇ ਵਾਯੁਪੂਰਿਤਾ । ਤਦ੍ਵਚ੍ਛਬ੍ਦਵਸ਼ਾਚ੍ਛ੍ਵਾਸਮੁਦਾਨਃ ਕੁਰੁਤੇ ਬਲਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਧੌਂਕਣੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਸਾਹ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਧੁਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਦਾਨ ਵਾਯੂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਸਾਹ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਉਦਾਨੋ ਬਲਵਾਨ੍ਭਵੇਤ੍ । ਏਵਂ ਕਾਯਃ ਪ੍ਰਮੁਗ੍ਧਸ੍ਤੁ ਮृਤਕਲ੍ਪਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਆਤਮਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਦਾਨ ਵਾਯੂ ਬਹੁਤ ਤਗੜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਮਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਮਹਾਮਾਯਾ ਤਸ੍ਯਾਂਗੇषੁ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਸਾ । ਹृਦਿ ਕਂਠੇ ਤਥਾ ਚਾਸ੍ਯੇ ਨਾਸਿਕਾਗ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤਿ
ਫਿਰ ਨੀਂਦ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਲ, ਗਲੇ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਨੱਕ ਦੇ ਅੱਗੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬਾਹੂ ਸਂਕੁਚ੍ਯ ਸਂਤਿष੍ਠੇਦ੍ਧृਦ੍ਗਤੋ ਨਾਭਿਮਂਡਲੇ । ਆਤ੍ਮਨਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਭਾਵਾਚ੍ਚ ਉਦਾਨੋ ਨਾਮ ਮਾਰੁਤਃ
ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਮਟਾ ਕੇ, ਉਹ ਦਿਲ ਵਿਚ ਨਾਭੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਦਾਨ ਨਾਮਕ ਹਵਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਮਹਾਤੀਵ੍ਰਾ ਬਲਰੋਧਂ ਕਰੋਤਿ ਸਃ । ਯਥਾ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾ ਪ੍ਰਬਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਦਾਰੁ ਕੀਲਧਰਃ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਉਹ ਵੱਡੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਕੜ ਕੀਲ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਚਾਤ੍ਮਾਸੁ ਸਂਲਗ੍ਨਃ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੁਰ੍ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਅਂਤਰਾਤ੍ਮਪ੍ਰਸਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੁਃ ਸ਼ੁਭਾਨਨੇ
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਭਾਗਿਨੀ।
ਬੁਦ੍ਧਿਵਦ੍ਰੋਹਿਤੋ ਭਦ੍ਰੇ ਅਂਤਰਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ । ਪੂਰ੍ਵਜਨ੍ਮਾਰ੍ਜਿਤਾਨ੍ਵਾਸਾਨ੍ਸ੍ਮृਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ
ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਉਲਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਭਲੀਏ, ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਉਥੇ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥੋ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਸ੍ਵੇਚ੍ਛਯਾ ਰਮਤੇ ਪੁਨਃ । ਏਵਂ ਨਾਨਾਵਿਧਾਨ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨਂਤਰਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਉਥੇ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨੀ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਮਨਮੁੱਤਾਬਕ ਮੁੜ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਉਤ੍ਤਮਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਗਿਰੀਂਸ੍ਤਥਾ ਸੁਦੁਰ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ ਉਚ੍ਚਾਵਚਾਨ੍ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਉਹ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਕੰਮ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਾੜ, ਔਖੇ ਥਾਂ ਤੇ ਉੱਚ-ਨੀਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾਂ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਤਦੇਵ ਵਾਤਿਕਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕਫਵਤ੍ਤਦ੍ਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਜਲਂ ਨਦੀਂ ਤਡਾਗਂ ਚ ਪਯਃ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਤਕ ਸਮਝ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਫ਼ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਣੀ, ਦਰਿਆ, ਝੀਲ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨਿਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯਤੇ ਦੇਵਿ ਬਹੁਕਾਂਚਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਤਦੇਵ ਪੈਤ੍ਤਿਕਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਭਾਵ੍ਯਂ ਚੈਵ ਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍
ਉਹ ਅੱਗ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੋਨਾ, ਜੋ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਿੱਤ ਸਮਝ, ਤੇ ਜੋ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਭਵ੍ਯੋ ਵਾਭਵ੍ਯ ਏਵ ਚ । ਕਰ੍ਮਯੁਕ੍ਤੋ ਵਰਾਰੋਹੇ ਲਾਭਾਲਾਭਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਃ
ਸਵੇਰੇ ਵੇਖਿਆ ਸੁਪਨਾ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿਏ, ਉਹ ਲਾਭ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਯਾਪਿ ਅਵਸ੍ਥਾ ਮੇ ਕਥਿਤਾ ਵਰਵਰ੍ਣਿਨਿ । ਤਦ੍ਭਾਵ੍ਯਂਚਵਰਾਰੋਹੇਵਿष੍ਣੋਸ਼੍ਚੈਵਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਸੋਹਣੀ ਰੰਗ ਵਾਲੀ। ਜੋ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿਏ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋਵੇਗਾ।
ਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਤ੍ਵਯਾ ਦृष੍ਟੋ ਦੁਃਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸ ਤੁ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਿਤਃ
ਇਸੇ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਮਾੜਾ ਸੁਪਨਾ ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੱਸਿਆ ਸੀ।
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਪਦ੍ਮਪੁਰਾਣੇ ਭੂਮਿਖਂਡੇ ਵੇਨੋਪਾਖ੍ਯਾਨੇ ਗੁਰੁਤੀਰ੍ਥਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯੇ ਚ੍ਯਵਨਚਰਿਤ੍ਰੇ ਕਾਮੋਦਾਖ੍ਯਾਨੇ ਵਿਂਸ਼ਾਧਿਕਸ਼ਤਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਭੂਮਿ ਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਵੇਨ ਦੀ ਕਥਾ, ਗੁਰੂ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਚ੍ਯਵਨ ਤੇ ਕਾਮਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਵਿਅੰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ।
ਕਾਮੋਦੋਵਾਚ- ਨ ਵਿਦੁਰ੍ਦੇਵਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਯਸ੍ਯਾਂਤਂ ਰੂਪਮੇਵ ਚ । ਯਸ੍ਮਿਲ੍ਲੀਁਨਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵੋਯਂ ਸ ਚੈਕਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕਥ੍ਯਤੇ
ਕਾਮਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਿਸ ਦੀ ਹੱਦ ਜਾਂ ਰੂਪ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਆਤਮਾ ਹੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯਾ ਮਾਯਾਪ੍ਰਪਂਚਸ੍ਤੁ ਸਂਸਾਰਃ ਸ਼ृਣੁ ਨਾਰਦ । ਕਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਸਂਸਾਰਂ ਮਮ ਸ੍ਵਾਮੀ ਜਗਤ੍ਪਤਿਃ
ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਸੁਣ ਨਾਰਦ! ਮੇਰਾ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?
ਪਾਪੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸੁਪੁਣ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਨਰੋਬਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਸਂਸਾਰਂ ਸਰਤੇ ਵਿਪ੍ਰ ਹਰਿਃ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵ੍ਰਜੇਦ੍ਵਦ
ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੱਸੋ, ਹਰੀ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਦੂਰ ਹੋਵੇ?
ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ- ਸ਼ृਣੁ ਦੇਵਿ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਤ੍ਕृਤਂ ਤੇਨ ਚਕ੍ਰਿਣਾ । ਭृਗੋਰਗ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਂ ਯਜ੍ਞਰਕ੍ਸ਼ਾਂ ਕਰੋਮ੍ਯਹਮ੍
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਚਕਰ ਵਾਲੇ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੋ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਯਜਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ।